Qlobal Qərb-Şərq qarşıdurması - ANALİZ

“Soyuq Müharibə-2” və "Qoşulmama Hərəkatı – 2" haqqında nəyi bilməliyik?

Dünyanın siyasi müstəvisində baş verən tektonuk çatlar səbəbindən planetimizdə ikiyə cəbhəyə bölünmə prosesi artıq geridönməz xarakter alıb. Şərq və Qərb deyəndə, əlbəttə hər kəs bu cəbhədəki səngərlərdən birində müsəlman, digərində isə xristianların olduğunu düşünər. Yox, bu belə deyil. Hər iki cəbhədəkilərin dinlə, məzhəblə heç bir əlaqəsi yoxdur, onları bir-birindən uzaq tutan, aralarına nifaq salan sadəcə iqtisadi və siyasi maraqlardır. Hətta imperia maraqlarını da bura əlavə etmək olar. Bəli, iri dövlətlərin ambisiyaları dünyanın normal davranışına xələl gətirib, tektonik şokların sayını artırıb. Bu gün hansı dövlətin necə siyasət yürütdüyünü anlamaq da çətinləşib. Kiçik dövlətlər şəraitə uyğun davransalar da, iri dövlətlər xarici siyasətlərində daha sərbəst addımlar atırlar.

Müasir dünya siyasətində yeni və daha qorxulu qarşıdurmalar reallaşmaqdadır. Dünyanın bir ucunda NATO çətiri altında olanlar, digər düşərgədə isə onların siyasətindən narazı qalanlar, daha doğrusu dünyanı təkbaşına idarə etmək iddiasında olanlara qarşı duranlar. Bir tərəfdə ABŞ, İngiltərə, Almaniya, Fransa və Avropa Birliyinə üzv olan digər ölkələr, o biri səngərdə də Rusiya, Çin, Braziliya, Hindistan və Cənubi Afrika Respublikası. Hər iki tərəfin həm siyasi çəkisi, həm də hərbi potensialı ölçüyəgəlməz dərəcədə böyükdür. Və bu güclər Ukraynada hesablaşmaq imkanı qazanıblar. Kimin qalib gələcəyi, ümumiyyətlə, qalibin olub-olamayacağı sualına cavab ya yoxdur, ya da çox dəhşətlidir.

Bu gün inkişaf etməkdə olan ölkələrin real yardıma ehtiyacı var, Qərb bunu etməyə hazır deyil. Buna görə də Çin və yenidən canlanan Qoşulmama Hərəkatı fürsətdən yararlanmağa, imkanı qaçırmamağa çalışır. İnkişaf etməkdə olan dünya ölkələri artıq tərəfləri seçmək fürsətini itiriblər. Hadisələr o qədər sürətlə inkişaf edir ki, kimin doğru, kimin yanlış olduğunu ayırd etmək imkanı da demək olar ki, yoxdur.

Bu niyə indi baş verir? Niyə Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatı bu qədər inkişaf etməkdə olan ölkələrin Qərblə əlaqəsini kəsməyə və qurban və təcavüzkar arasında neytrallıq mövqeyində israr etməsinə səbəb oldu, halbuki diplomatlar və elm adamları “yeni Qoşulmama Hərəkatı”ndan danışırlar? Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyaları gücləndirməsi və onun BMT-dəki davranışını pisləməsi ilə Qlobal Cənub - Hindistan və Cənubi Afrika kimi ölkələr Rusiyanı pisləyən səsvermədə bitərəf qaldılar. Rusiyanın BMT-nin İnsan Haqları Şurasından çıxarılmasına dair səsvermədə 58 ölkə bitərəf qaldı. Onların hamısı sanksiyalara qoşulmaqdan imtina edərək, Rusiya ilə ticarətini davam etdirməklə ümumilikdə qarşı tərəfi – Qərbi xeyli zəiflətdi.

İnkişaf etməkdə olan dünyanın bütün ölkələrinin əsas tutduğu bir prinsip varsa, o da sərhədlərin toxunulmazlığı və dövlət suverenliyidir. Bununla belə, keçmiş Çili diplomatı, hazırda Boston Universitetində dərs deyən Xorxe Heynin bu yaxınlarda çıxışındakı, “Ukraynada əsl parçalanma demokratiya və avtokratiya arasında deyil, Qlobal Şimal və Qlobal Cənub arasındadır” fikirləri bir qədər mübaliğədir. Bu heyrətləndirici fikirdir və ABŞ prezidenti Co Baydenin dünya nizamını demokratiyalar və avtokratiyalar arasında rəqabət ətrafında yenidən formalaşdırmaq siyasəti fikirlərinə ziddir.

Latın Amerikası, Afrika və Cənub-Şərqi Asiyanın keçmiş diplomatları və alimləri ilə söhbət etdikdən və “yeni Qoşulmama Hərəkatı” ilə bağlı yazılanları oxuyandan sonra aydın oldu ki, Qərbin Ukrayna ilə bağlı addımları belə bir təxribata səbəb olmayıb. Mövcud qarşıdurmaya səbəb olan soyuq müharibə zehniyyətidir. İnkişaf etməkdə olan dünyanın aparıcı ölkələri nəinki yeni “Soyuq Müharibə”də tərəf seçmək istəmirlər, daha da əsası, bunu zəruri hesab etmirlər.

Qoşulmama Hərəkatı ilk dəfə 1955-ci ildə İndoneziyanın Bandunq şəhərində bugünkündən daha kəskin ideoloji məqamda toplaşıb. Bu hərəkatı hindistanlı Cavaharlal Nehru və qanalı Kvame Nkrumah kimi aparıcı fiqurlar yaradanda bloklara qoşulmamaqda əsas məqsədin təkcə Vaşinqtonala Moskva arasında seçim etmək yox, həm də kapitalizm və kommunizm düşərgəsi arasında sosialist inkişaf yolunu seçmək idi. Bu ideya həm də keçmiş müstəmləkələrin Qərb dövlətlərinin müstəmləkə diktələrindən tamamilə xilas olmaq üçün millətçi istəklərini təmin edirdi.

Amma bu, Qoşulmama Hərəkatını uğursuz edən ideologiya idi. Çünki onun 1970-80-ci illərdə “yeni beynəlxalq iqtisadi nizam” və “yeni beynəlxalq informasiya nizamı” tələbləri Marqaret Tetçer və Ronald Reyqan dövründə Qərbi inandırmışdı ki, o zamanlar Üçüncü Dünya adlanan dövlətlərin təsiri altındadırlar. Kuba və digər radikal dövlətlərə qarşı ya müqavimət göstərilməli, ya da sadəcə gözardı edilməli idi. Sosialist yolu tezliklə, hətta inkişaf etməkdə olan dünyanın əksər hissəsi tərəfindən dalana dirəniş kimi qəbul edildi.

Həmin köhnə ideologiya bu gün də tam ortadan qalxmayıb. On il əvvəl, Hindistanda bir qrup aparıcı siyasi araşdırmaçı "Qoşulmama Hərəkatı 2.0" adlı Ağ Kitab nəşr etdilər. Onlar düşünürdülər ki, inkişaf edən, çoxmillətli Hindistan kimi bəşəriyyətin gələcək imkanlarını planetin digər yerlərində də reallaşdıra bilərlər. Hindistan bu gün də çoxmillətli ölkə kimi bloklara qoşulmayan nəzəriyyənin mənbəyi olaraq qalır. 2020-ci ildə Hindistanın Xarici İşlər Naziri S.Caishankar "Hindistan yolu" kitabını nəşr etdi və burada açıq şəkildə Hindistanın öz maraqlarını həyata keçirməli olduğunu qeyd etdi.

İraqdakı müharibə, ölkələrin inkişafına yardımın kəsilməsi, birtərəfli ticarət müqavilələrinin bağlanmasında Qərbin günahları danılmazdır. Qoşulmama Hərəkatında yeni hesablamaları formalaşdırarkən belə qənaətə gəlmək olar ki, Ukraynada baş verənlər təkcə Rusiyanın ərazi əldə etmək iddiası deyil, Çinin yüksəlişindən doğan bir hesablaşmadır.

Son “Soyuq Müharibə” zamanı Qərbin tərəfində olmaq ticarət və yardım baxımından fayda gətirdiyi halda, indi bu faydalar tamam başqa istiqamətdə axır. "Bayden rəsmiləri Latın Amerikasına gələndə dedilər ki, "Çindən ehtiyatlı olun". Çinli məmurlar isə Latın Amerikasına gələndə körpülər, tunellər və dəmir yolları haqqında danışırlar. Belə olduğu halda Çindən niyə qorxmaq lazımdır?”.

Maraqlıdır, Bayden administrasiyasının diplomatları həqiqətən də öz tərəfdaşlarına keçmiş prezident Donald Trampın komandası kimi Çinə qarşı eyni sərt tələbləri irəli sürürlərmi? ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken son çıxışında vurğulayıb ki, Vaşinqton “Çinin böyük güc rolunu oynamasına mane olmaq istəmir” və ya ölkələri iki super güc arasında seçim etməyə məcbur etmir.

Blinkenin sözlərinə görə, Bayden administrasiyası sadəcə olaraq Üçüncü Dünya ölkələrinə “seçim” vermək istəyir. Bəs onda niyə Qərb inkişaf etməkdə olan ölkələrə COVID-19 ilə mübarizədə kömək etmək üçün praktiki olaraq heç nə etmədi və hətta onlara vaksinlərin tədarükünü əngəllədi? Nə üçün bu ölkələrə iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşmaq üçün əhəmiyyətli maliyyə ayıra bilməyib? Çin inkişaf etməkdə olan ölkələrə “Kəmər və Yol” təşəbbüsünün bir hissəsi olaraq infrastruktura on milyardlarla dollar ayırıb. Baş ofisi Pekində yerləşən Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının hazırda 105 üzvü və yüz milyard dollar kapitalı var. Qərb isə gecikmiş olsa da keçən həftə 600 milyard dollarlıq qlobal infrastruktur fondu elan etdi.

Çin Qoşulmama Hərəkatının üzvü olmasa da, çoxdan dost və sponsordur. İndi Çin Qoşulmama Hərəkatının canlanmasını fəal şəkildə təşviq edir. Çinin Taihe İnstitutunun analitik mərkəzinin ingilisdilli nəşri olan “TI Observer”-in budəfəki buraxılışı “Qoşulmama Hərəkatı 2.0”a həsr olunub. Məqalələr arasında “Argentinanın “Üçüncü Yolu” və Rusiyanın Ukraynada Xüsusi Əməliyyatı”, eləcə də Qoşulmama Hərəkatının yüksəlişinə çağıran bir neçə çinli müəllifin məqaləsi dərc olunub.

Qoşulmama Hərəkatının yeni doktrinası belə bir fikrə əsaslanır ki, Çindən güclü geosiyasi oyunçu kimi qorxan və Qərb ittifaqlarının “çətiri” altında təhlükəsizlik axtarışını davam etdirən bir çox dövlətlər onu əvəzolunmaz iqtisadi tərəfdaş hesab edirlər. Qlobal Cənub Çinə birmənalı dəstək verməyəcək. Çinin Rusiyaya fəal dəstəyi Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatından qorxan inkişaf etməkdə olan ölkələri sevindirmədi. BMT-nin 193 üzvündən 141-i onu pisləmək üçün səs verib. BMT-də Rusiyanın İnsan Hüquqları Şurasından çıxarılmasına səsvermə 93 lehinə, 24 əleyhinə səslə başa çatdı.

Sinqapur Milli Universitetinin xarici siyasət üzrə alimi Kanti Bajpainin dediyi kimi, Baydenin ən vacib dərsi o olmalıdır ki, “demokratiya və avtokratiya arasında fərq Qlobal Cənubda çox da bəyənilmir”. Bayden Kuba, Nikaraqua və Venesuela kimi avtokratiyaları keçən ay Los-Ancelesdə Amerika Sammitinə dəvət etməkdən imtina edəndə artıq ayrımçı olduğunu bird aha təsdiq etmişdi. Sammitə 35 dövlət başçısından yalnız 23-ü qatılmışdı. İştirak etməyənlər arasında Meksika, Şimal üçbucağına daxil olan ölkələr və bir sıra Karib hövzəsi ölkələrinin prezidentləri də var idi. Braziliya prezidenti Jair Bolsonaro son anda fikrini dəyişdi və sammitə qatıldı. Bayden Sammitdəki çıxışında vurğulamışdı ki, “demokratiya təkcə Amerika tarixinin müəyyənedici xüsusiyyəti deyil, həm də Amerikanın gələcəyinin vacib hissəsidir”.

Rusiya xüsusi əməliyyatı başlayandan sonra Qərbin buna etirazı və etirazçılar koalisiyası yaratmasında özünəməxsus şəkildə haqlı ola bilər. Amma özünü bu nizamın faydalanan yox, qurbanı hesab edən ölkələrin də bu fikri bölüşəcəyini gözləmək qətiyyən mümkün deyil. Bəlkə də belə etməli idilər. Amma əminliklə demək olar ki, bu ölkələr yoxdur. Hindistanın keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri Şivşankar Menonun bu yaxınlarda “Foreign Policy” jurnalında yazdığı kimi, “Mövcud dünya nizamı inkişaf etməkdə olan ölkələrin təhlükəsizlik ehtiyaclarına, onların ərzaq təhlükəsizliyi və maliyyə yardımı ilə bağlı mövcud narahatlıqlarına və transmilli problemlərin həlli ilə bağlı çətinliklərə cavab vermir.

Əgər Qərb demokratiyası həmrəylik çağırışları ilə Qlobal Şərqin sədaqətini qazana bilməsə uduzacaq. Yaxın gələcəkdə Qərbin xərc maddələrində Qərb ölkələrinin yoxsul və inkişaf etməkdə olan ölkələrin rifahının təmin edilməsinə real sadiqliyini nümayiş etdirəcək heç bir xərc olmayacaq. Yaxın gələcəkdə BMT Təhlükəsizlik Şurasında qlobal qüvvələrin uyğunlaşmasını daha ədalətli əks etdirən islahat gözləmək çətin deyil. Asiya, Afrika və Latın Amerikasının yüksələn dövlətləri müdafiə üçün ABŞ və Qərbə baxsalar da, sırf iqtisadi maraqlarını həyata keçirməyə Şərqlə davam edəcəklər.

Bu arada, Rusiya BRİKS-in (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika) genişləndirilməsi təşəbbüsünü dəstəkləyib. Bunu həftəlik brifinqdə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova İranın bu assosiasiyaya üzv olmaq üçün müraciəti ilə bağlı sualı cavablandırarkən deyib.

"BRICS bu prosesin üsulları barədə qərar verməli, prinsiplər, meyarlar, standartlar, müvafiq prosedurlar barədə razılığa gəlməli olacaq. Sonra beşlik genişlənmənin başlanması ilə bağlı ortaq məxrəcə gəlməli olacaq", - Zaxarova bildirib.

Assosiasiya inkişaf etməkdə olan ölkələr arasından potensial yeni iştirakçıları müzakirə etməyə başlaya bilər. İyunun sonunda İranın BRİKS qrupuna qoşulmaq üçün müraciət etdiyi məlum olub. Eyni zamanda İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Səid Xətibzadə İranın BRİCS-ə üzvlüyünün hər iki tərəfə “əlavə faydalar” gətirəcəyinə ümid etdiyini bildirib.

Bəli, dünya kimlərinsə ucbatından təhlükəli şəkildə ikiyə bölünür. Hər iki tərəfin də öz ambisiyaları var. Kimin qələbə qazanacağından isə danışmağa dəyməz, uduzan bəşəriyyət olacaq…

V.VƏLİYEV