ATƏT, II Qarabağ müharibəsi və İsveçin prioritetləri... – MARAQLI FAKTLAR

"Blankspot"un əldə etdiyi yeni sənədlər Qarabağ müharibəsindən sonra danışıqların necə getdiyi barədə məlumat verir, yoxsa..?

Azərbaycan Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) 30 illik "fəaliyyətindən" (oxu: fəaliyyətsizliyindən - müəl.) və münaqişənin danışıqlar masasında həll olunmasının qeyri-mümkün olduğunu qətiləşdirəndən, o cümlədən müharibənin qaçılmaz olduğu bəlli olandan sonra 44 gün davam edəcək müharibəyə qatılmağı qərarlaşdırdı. Təxminən bir ay yarım ərzində Qarabağda özünə kök salmış düşmən igid əsgərlərimizin mərdliyi, şücaəti, Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin qətiyyəti sayəsində gəldiyi yerə, Ermənistana qədər qovuldu. Azərbaycan ədaləti bərpa etdi, BMT sənədlərində təsbit olunmuş sərhədləri çərçivəsində ərazilərini azadlığına qovuşdurdu. ATƏT çərçivəsində Ermənistanla Azərbaycan arasında baş verən münaqişənin ədalətli həllinə nail olmaq üçün yaradılmış Minsk qrupu və onun həmsədrləri də bütün bu illər ərzində yalnız regiona turist səfərləri etməklə yadda qaldılar. ATƏTin bu illər ərzində dəyişməz şəxsi nümayəndəsi Anjey Kasprişik də yalnız separatçıların dostu kimi tarixdə iz qoydu. Azərbaycan bu münaqişədə yalnız bir tərəfi - Ermənistanı tanıdığı halda, ATƏT-in xüsusi nümayəndəsi, o cümlədən həmsədrlər bu siyahıya separatlıları da əlafə edif tərəflərin sayını süni şəkildə 3-ə çıxarmışdılar.

Bu gün artıq münaqişə sona çatıb, Azərbaycan haqqı olan, suveren ərazisi sayılan ərazilərinə qovuşub. Amma sən demə Avropada münaqişənin həllində əsas rol oynayan tərəf kimi nə qalib Azərbaycanı, nədə də məğlub Ermənistanı göstərirlər. Əksinə, 30 il Ermənistanın "əlinə oynayan", separatizmi dəstəkləyən, münaqişənin həllində bir daşı daş üstə qoymayan ATƏT-i az qala "qəhrəman" cildində təqdim edirlər. Əlimizə bir məlumat keçib. Onu dəyərli oxucularımıza da təqdim edirik:

Belə ki, İsveçin "Blankspot" portalı Ann Lindenin ATƏT-in sədri olduğu dövrdə Azərbaycanla Ermənistan arasında 44 günlük müharibədən sonra danışıqların necə getdiyinə dair unikal təsəvvür yaradan "sənədlər" əldə edib. Digər məsələlərlə yanaşı, həmin sənədlər sülh sazişinin əldə edilməsi üçün əlavə resursların ayrılmasının prioritet olmadığını göstərir.

Portal daha əvvəl İsveç Xarici İşlər Nazirliyinin tədqiqat institutu olan ISDP ilə əməkdaşlığından yazmışdı. Bu əməkdaşlıq xarici işlər naziri Ann Linde 2021-ci ildə ATƏT-in sədri vəzifəsində çalışarkən və 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh danışıqlarının başlamasına cavabdeh olduğu vaxt baş verib.

"Blankspot" Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistan və Azərbaycan arasında ilkin sülh danışıqlarını əks etdirən ictimaiyyətə açıq olan sənədləri nəzərdən keçirib. Sənədlərin təxminən 75-80%-i məxfidir, qalan hissələri isə Xarici İşlər Nazirliyində məxfilik yoxlanıldıqdan sonra redaktə olunub. Buna baxmayaraq, sənədlər gərgin danışıqları və İsveçin xarici işlər naziri Ann Lindenin müharibə edən tərəflər arasında ilkin sülh danışıqlarında iştirakını göstərir.

"Blankspot" XİN-in reyestrinə göndərdiyi dosyedə ATƏT-ə sədrlik üçün XİN rəsmiləri ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında müşayiət olunan bütün yazışmaları, həmçinin Minsk qrupuna sədrlik edən ölkələrlə (Rusiya, Fransa və ABŞ) yazışmaları tələb edib.

Cavab olaraq Blankspot 6 sənəd ala bilib:

1. Atəşkəs bəyanatının imzalanmasından bir həftə əvvəl, 2 noyabr 2020-ci ildə Minsk Qrupunun Amerika nümayəndə heyəti ilə elektron poçt yazışmaları.

2. Atəşkəsdən üç gün sonra, 12 noyabr 2020-ci il tarixində Minsk Qrupundan Ann Linde üçün brifinq.

3. İsveçin Azərbaycandakı səfirinin 25 noyabr 2020-ci il tarixində Xarici İşlər Nazirliyində brifinqi. Bu, İsveçin ATƏT-ə sədrliyindən əvvəl olub.

4. ATƏT-in sülh danışıqlarına başlamalı olduğu 14-15 mart 2021-ci il tarixlərində Ann Lindenin Azərbaycana səfərinin xülasəsi.

5. Ann Lindenin eyni məqsədlə 16 mart 2021-ci ildə Ermənistana səfərinin xülasəsi.

6. Ann Lindenin Ermənistan və Azərbaycan səfirləri ilə sülh danışıqlarının davam etdirilməsi ilə bağlı danışıqlarının xülasəsi, 13 may 2021-ci il.

Bir sözlə, sənədlərdə müharibə edən tərəflərlə ATƏT arasında etimad məsələləri, eləcə də erməni hərbi əsirlərin statusu kimi mühüm məsələlərə fərqli baxışlar üzə çıxır. Məlumatlar onu da göstərir ki, ATƏT Rusiyanın Dağlıq Qarabağda mövcudluğunu əvvəlki 2009-cu il sülh danışıqlarına (Madrid prinsipləri) uyğun hesab edir. Bundan əlavə, sənədlər ATƏT çərçivəsində ilkin sülh danışıqlarının necə inkişaf etdiyini göstərən qrafik rolunu oynayır.

Müharibənin son mərhələləri ilə bağlı birinci sənəddə (2 noyabr 2020-ci il) İsveçin Minsk qrupunun həmsədrləri (Fransa, Rusiya və ABŞ) və ATƏT sədrinin şəxsi nümayəndəsi Anjey Kasprşik ilə danışıqlara başladığı bildirilir. Sonuncu ATƏT-ə sədrlik dövründə Ann Lindenin ən yaxın müşaviri kimi fəaliyyət göstərib. Yazışmalardan belə görünür ki, amerikalı həmsədr Endryu Şofer Ann Lindenin İsveç sədrliyi dövründə Minsk qrupunun bu vaxta qədər tutduğu xəttdən sadiq qalacağına əmin olmaq istəyib.

Digər məsələlərlə yanaşı, Rusiyanın əvəzinə Skandinaviya sülhməramlı qüvvələrinin yaradılması məsələsi də qaldırılıb. Minsk qrupunun amerikalı həmsədri vurğulayıb ki, Rusiya öz sülhməramlı kontingentini yerləşdirməyi planlaşdırır. Birləşmiş Ştatlar alternativlər tapmağa və ya heç olmasa uzunmüddətli perspektivdə onları təklif edə bilməyə üstünlük verib.

Həmçinin görünür ki, Birləşmiş Ştatlar müharibə zamanı əvvəlki üç atəşkəs cəhdinin tez bir zamanda qarşısının alınmasından məyus olub. ABŞ nümayəndəsinə görə, onlar hesab edirlər ki, Ermənistan humanitar əməliyyatlar üçün dərhal atəşkəs əldə olunmasını istəyir, Azərbaycan tərəfi isə “əsaslı danışıqlara” dair paket sazişi bağlanmayana qədər atəşkəs istəmir.

ABŞ nümayəndəsi həmçinin, müharibə edən tərəflərin artıq razılaşdıqlarına əməl etmədiyi halda, atəşkəslə bağlı danışıqları davam etdirməyi “gülünc” adlandırıb.

Bundan əlavə, görünən odur ki, hər iki müharibə edən tərəf ATƏT-in sülh danışıqlarında daha çox etimad tədbirlərinin görülməsini təmin etmək üçün səyləri üçün büdcəni artırmaq istəyib. İsveç təmsilçisi tələbi rədd edib.

Nəhayət, Kasprşik hər iki tərəfi müharibənin “ATƏT-in mövcudluğu” üçün təhlükə yaratdığından qorxmadıqlarına görə tənqid edib. Noyabrın 12-də, Rusiyanın köməyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında atəşkəs sazişi imzalandıqdan üç gün sonra Ann Linde Minsk qrupundan brifinq keçirilməsi təklifi ilə çıxış edib. Amerikalı həmsədr brifinqdə bildirib ki, tərəflər bu addımı atmağa “həqiqətən” hazır olana qədər onlar arasında sülh danışıqlarına başlamaq əbəsdir. Həm də təəccüblə qeyd olunub ki, tərəflərin bir neçə ortaq məqamları var, baxmayaraq ki, bu məqamlar məxfidir.

Sənəddə qeyd edilir ki, Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin yerləşdirilməsi ATƏT çərçivəsində razılaşdırılmış 2009-cu il Madrid prinsiplərinə uyğundur. Mövzulardan biri də o idi ki, Dağlıq Qarabağ regionun statusu ilə bağlı referendum keçirilənə qədər beynəlxalq qoşunlar tərəfindən mühafizə olunacaq.

Sənəddə deyilir ki, Skandinaviya sülhməramlı qüvvələri ideyasından imtina edilib. Bu, əsasən, Ann Lindenin qeyd etdiyi kimi, “İsveç neytral deyil, bloklara qoşulmur” ilə bağlıdır. Bundan əlavə, o əlavə edir, " vaxt aparan bir proses olsa da, biz gələcəkdə ortaya çıxacaq sualları diqqətlə nəzərdən keçirməliyik".

Azərbaycanın martın 14-15-də, Ermənistanın isə martın 16-da verdiyi bəyanatlar daha dolğundur. Əvvəlki sənədlərdə göstərilirdi ki, tərəflər səmimi şəkildə danışıqlarda maraqlı olmasalar, ATƏT onlarla görüşmək niyyətində deyil və Ann Lindenin ölkələrə səfərləri müharibədən sonra ilk belə yüksək səviyyəli danışıqlara səbəb oldu. Ann Linde hər iki ölkənin ali rəhbərliyi və xarici işlər nazirləri ilə görüşüb.

Bundan əlavə, Ann Linde müharibədən sonrakı dövrün ən kəskin problemlərindən biri olan hərbi əsirlərlə rəftar məsələsinə də toxunub. Müharibədən az sonra Ermənistan bütün hərbi əsirləri Azərbaycana təhvil verib və 200-ə qədər erməni isə hələ də Azərbaycanda əsirlikdədir. Bir sıra insan haqları təşkilatları, o cümlədən Human Rights Watch Azərbaycanı hərbi əsirlərlə bağlı qaydalara əməl etməməkdə ittiham edib. Sənədlərdə o da qeyd olunur ki, Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla keçirdiyi növbəti mətbuat konfransında Ann Linde bu məsələni yenidən gündəmə gətirsə də, Bayramov söz alaraq ermənilərin noyabrın 10-dan sonra əsir götürüldüyünü, ona görə də onların hərbi əsir hesab olunmadığını bildirib.

O vaxtdan bəri Ann Linde, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi kimi, hərbi əsirləri "məhbuslar" adlandırır. Bununla belə, Qırmızı Xaç bəyan edib ki, məhbusların statusu Azərbaycan və Ermənistan arasında həll olunmalıdır və o, təhlükəsiz köçürülməsini təmin etməyə hazırdır. “Əsir” və “hərbi əsir” statusu arasındakı fərq, məhbusun Cenevrə Konvensiyasının müddəalarına tabe olub-olmamasıdır.

Martın 16-da Ermənistanda keçirilən görüşlərin sənədlərindən belə görünür ki, Ann Linde baş nazir Nikol Paşinyan, sonra isə xarici işlər naziri Ara Ayvazyanla görüşləri ilə yanaşı, Xankəndidəki erməni nümayəndələri ilə də qısa qeyri-rəsmi və sənədsiz görüş keçirib. Xarici işlər naziri ilə söhbətdə 2 noyabr 2020-ci ildə də elan edilən və daha sonra İsveç nümayəndə heyəti tərəfindən rədd edilən sülh danışıqlarına resursların əlavə edilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Ayvazyan yeni erməni soyqırımına gətirib çıxara biləcək genişmiqyaslı müharibənin yenidən başlanması qorxusunu da vurğulayıb. Paşinyanla söhbət zamanı o, yenidən hərbi əsirlər məsələsini gündəmə gətirib, həmçinin İsveçin ATƏT-ə sədrliyinin Qarabağın statusu nəzərə alınmaqla münaqişənin yekun həllinə töhfə verəcəyinə ümid etdiyini bildirib. Nəhayət, Ann Linde yekun sülh sazişinin İsveçin ATƏT-ə sədrliyi dövründə prioritet olmadığını vurğulayıb, əksinə atəşkəsə əməl edildiyini bildirib.

Bəli, bunu Azərbaycanın qələbəsi üzərində xarici işlər naziri və ATƏT-in o vaxtkı sədri Ann Lindenin timsalında İsveçin manipulyasiya etmə cəhdidir. Üstəlik də Azərbaycanın möhtəşəm qələbəsindən pay ummaqdır. Halbuki Azərbaycan bu savaşa 30 il idi ki hazırlaşırdı və bu qələbə labüd idi, ATƏT olsa da, olmasa da...

V.VƏLİYEV