Natan Eismont: "Amerikanın raketləri yenə Rusiya mühərrikləri ilə işləyəcək" - MÜSAHİBƏ

Rusiya Elmlər Akademiyası Kosmik Tədqiqatlar İnstitutunun aparıcı tədqiqatçısı Natan Andreyeviç Eismont Pravda qəzetinə müsahibəsində "Anqara" raketinin dərin kosmik tədqiqat üçün nə qədər ümidverici olduğunu və amerikalıların niyə hələ də yalnız rus mühərriklərini kosmik raketlər üçün istifadə etdiyini söylədi. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.

- Natan Andreyeviç, Roskosmos “Anqara-A5” ağır raketini işə saldı. Layihə 1995-ci ildən bəri hazırlanır. Və bu, Rusiya kosmonavtikasının uğuru kimi təqdim olunur. Eyni zamanda, Amerikalılar “Atlas V”, “Falcon 9”, “New Glenn”, “Vulcan” raketləri ilə bir qədər irəlidə görünürlər. Anqara dərin kosmik tədqiqat üçün perspektivlidirmi?

- Əlbətdə ki, bu raket dərin kosmosun araşdırılması üçün, məhsulların, yanğınların proqnozunu müəyyənləşdirmək üçün rabitə vasitələrindən, Yer müşahidə aparatından istifadə ilə bağlı problemlərin həlli üçün çox perspektivlidir. Çox yönlüdür. Bu raket bizə bütün bu vəzifələri, hətta yaxın gələcəkdə qarşımızda duran vəzifələri belə həll etməyə imkan verir. Tapşırıqları müəyyən mənada “Proton-M” raketinin vəzifələrini davam etdirir. Ancaq “Proton-M” raketi hərbi bir raket olaraq inkişaf etdirildi, buna görə zəhərli komponentlərdən istifadə etdi.

“Anqara” raketi tamamilə ekoloji cəhətdən təmizdir. Kerosinlə maye oksigen üzərində işləyir. Kerosin karbon tərkibli bir yanacaqdır, lakin kerosin əvəzinə hidrogen istifadə olunarsa karbon neytral yanacaq ehtimalı vardır: üst mərhələ üçün hidrogen mərhələsinin istifadəsi təklif olunur.

Siz tərəfdaşlarımızın raketlərinə amerikalıların dediniz. “Atlas V”-nin yarısından çoxu Sovet İttifaqınındır. RD-180-in mühərrikləri rus mühərrikləridir. Təxminən eyni şey "Anqara"dadır. Geridə qaldığımızı deyə bilmərik.

Niyə bu qədər vaxt aldığını da soruşdunuz. Bu, Roscosmos rəhbərliyi üçün deyil, iqtisadiyyatımızın vəziyyəti üçün bir sualdır. Kosmik sənayenin qalıqlar ilə maliyyələşdirildiyi bir dövr var idi. Allaha şükür, bu dövr artıq keçib. Bunun təsdiqi "Anqara-A5" in buraxılmasıdır. İndi “Venera-D” proqramı planlaşdırılır- bu Veneraya uçuş layihəsidir. Venera torpaqlarına qayıtma bu proqramın son mərhələsində planlaşdırılır. İndi buraxılış Plesetskdən idi. Ancaq əslində Vostoçnudan başlamaq daha sərfəlidir. İş gedir, starta hazırlıq aparılır. Bu irəliləyiş üçün böyük bir addımdır.

- Bu raketi maketlə atdıq. Niyə faydalı yük yox idi?

- Bu da çox düzgün bir qərardır. Çünki bir raket faydalı yük, yəni bir peyk ata bilər. Ancaq bu hələ fasilədən sonra 2-ci uçuşdur - demək olar ki, ilk uçuş. Bu bir riskdir. Çünki normal kosmik aparatlar “Anqara-A5”-dən çox bahadır. Bir neçə dəfə. Bəzən pula qənaət etmək istəyi yaranır. Ancaq Allaha şükür, Roscosmos rəhbərliyi belə bir vəsvəsəni rədd etdi.

Başqa bir nümunə: 25 il əvvəl Avropa Kosmik Agentliyi sinxronizasiya işləyən 4 peyki bir anda buraxmalı idi. Buraxılışda, 4 vasitə bir anda işə salındı. Kosmosa yox, Atlantik okeanının dibinə getdilər.

Üstəlik, çox da bahalı idilər. Bunun üçün “Ariane 5” istifadə edilmişdir. Nəticədə, Avropa Kosmik Agentliyi Rusiyadan bu 4 aparatı işə salmağı xahiş etməli oldu. Xoşbəxtlikdən, 4 peyk üçün ehtiyat hissələri, qovşaqlar tapdı və sürətlə yığa bildi. Roskosmos onlardan 2-ni “Soyuz”un köməyi ilə “Fregat” sürətləndirici bloku ilə buraxdı.

- Bu raketin zəif nöqtəsi nədir? Buraxılış zamanı nələrdən nədən ehtiyat etmək olar?

- Zəif nöqtə yoxdur. Biz mühərrikdən başladıq. Mühərrik RD-180-in inkişaf etdirilmiş modifikasiyadır, ondan əvvəl isə RD-191 idi. Çox etibarlı bir mühərrikdir. Etibarlılıq baxımından başqa hansı mühərriklə müqayisə edə biləcəyimi bilmirəm. Amerikalılara verdiyimiz və Atlas V-də istifadə edilən əvvəlki versiyaya - RD-180 ə qayıdaq. Bu mühərrikləri əvvəl də vermişik, indi də veririk. Təxminən 100 raket verilib indiyədək.

Bütün texniki sənədləri və texnologiyaları ABŞ-da satmışıq. Yəni onların bunu təkrarlamaq imkanları var idi. Ancaq nəticə ala bilmədilər. Çünki insanları satmaq olmur. Hər şeyin düzəlməsi üçün Moskvada onu yaradan eyni müəssisənin işçilərini işə götürməli idilər. Sənədlərdə əks olunmayan kiçik şeylər var. Onlar insanların səlahiyyətindədirlər.

Mən sizə bir nümunə verə bilərəm. Aviasiya, raket və kosmik texnologiya necə inkişaf etdirilir? Prototiplər hazırlanır. Bu başqa-başqa zavodlar tərəfindən edilir. Və sonra prototipləri hamının söylədiyi bir vəziyyətə gətirir: hər şey etibarlıdır, yaxşıdır, bir seriyaya başlayırıq. SSRİ-də bir pilot fabrikində tam olaraq eyni şeyi etdikləri, sənədləri köçürdükləri, hətta istehsalın serial relslərə köçürülməsi üçün insanlar göndərildiyi bir vəziyyət var idi (əlbəttə ki, hamısı deyil). Və nə düşünürsən? Bir mühərriki işə salırlar - partlayış, ikincisini işə salırlar - partlayış. Baxdılar: hər şey mükəmməl şəkildə edilmişdi. Nə oldu? Bütün incəlikləri bilən mütəxəssislər baxanda yalnız bir fərq gördülər. Bu mühərriklərdə yanacaq daxil olan deşiklər, başlıqlar var. Pilot zavodda injektorlar seriyadakından daha diqqətli hazırlanmışdı. Bunlar kiçik şeylərdir. Onları yalnız yüksək səviyyəli mütəxəssislər tuta bilərdi. Əlbətdə ki, bu sənədlərdə yoxdur.

Buraxılışlar zamanı bütün etibarsız şeylər müəyyənləşdirilir və düzəldilir.

Avropa Kosmik Agentliyi ildə 10-dan çox dəfə Rusiya “Soyuz”unu buraxır. Öz buraxılışlarınızla uğurlu olmağınız çox vacibdir. Necə? Çox sadə. İşə salmada 100% uğurlu və ya 97% uğurlu buraxılış göstərirsiniz.

Özünə inam qazanmaq üçün sadəcə daha çox buraxılış etmək lazımdır, məsələ budur.

Tərcümə etdi: Elçin Bayramlı