Dəyişən dünya nizamında Türk Dövlətləri Təşkilatı - RAKURS

15 mayda Türk dünyasının mənəvi paytaxtı Türküstan əsas geosiyasətin mərkəzinə çevriləcək: Qazaxıstan əsas mövzusu "Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf" olacaq Türk Dövlətləri Təşkilatının (OTG) qeyri-rəsmi sammitinə ev sahibliyi edəcək. Dəyişən dünya nizamı kontekstində görüş yalnız türk icması üçün yeni qaydalar müəyyən etməyi deyil, həm də Orta Asiyanın suverenliyini gücləndirməyi hədəfləyir. Digər ölkələr də təşkilata maraq göstərir və onlarla dialoq üçün yeni bir format olan "TDT+" yaradılır. Maraqlananlar arasında ABŞ, Yaponiya, İsrail, Çin, Birləşmiş Krallıq və Ukrayna da var.

Görüş zamanı Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevə "əcdadlarımızın torpağı olan Türküstanı ziyarət etmək dəvətinə" görə təşəkkürünü bildirib. Xatırladaq ki, 2021-ci ilin mart ayında Türküstana rəsmi olaraq verilən Türk dünyasının mənəvi paytaxtı statusu regional mərkəzdən əsas diplomatik mərkəzə keçidi qeyd etdi. Türküstan böyük hökumətlərarası forumlar və zirvə görüşləri üçün ənənəvi məkana çevrilib.

Liderlər Türküstanda

Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Qeyri-rəsmi Zirvə Toplantısında iştirak etmək üçün Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov və Şimali Kipr Türk Respublikasının Prezidenti Tufan Ərhürman Türküstan şəhərindədirlər. Azərbaycan Prezidentini Qazaxıstanın Dövlət müşaviri Yerlan Karin, Türküstan vilayətinin akimi Nuralxan Kuşerov və digər rəsmi şəxslər qarşılayıblar.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Qeyri-rəsmi Zirvə Toplantısında iştirak etmək üçün Qazaxıstanın Türküstan şəhərinə səfər edib. Ərdoğanı Həzrət Sultan Beynəlxalq Hava Limanında Qazaxıstanın Dövlət müşaviri Yerlan Karin, Türküstan vilayətinin valisi Nuralhan Kuşerov, Qazaxıstanın Almatı nümayəndəsi Canibek Jaraskanoviç, Qazaxıstanın Ankaradakı səfiri Yerkebulan Sapiyev və digər rəsmi şəxslər qarşılayıblar.

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qeyri-rəsmi Zirvə Toplantısında iştirak etmək üçün Qazaxıstanın Türküstan şəhərində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevlə görüşüb. Prezidentliyin sosial media hesabında yayımlanan görüşlə bağlı açıqlamada aşağıdakılar yer alıb: "Prezidentimiz cənab Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə Toplantısında iştirak etmək üçün Qazaxıstanın Türküstan şəhərində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevlə görüş keçirib". Liderlər Türkiyə ilə Özbəkistan arasında ikitərəfli münasibətləri, eləcə də regional və qlobal məsələləri müzakirə ediblər. Görüş zamanı Prezident Ərdoğan Türkiyə ilə Özbəkistan arasında bütün sahələrdə, xüsusən də müdafiə sənayesi və ticarət sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün çalışmağa davam edəcəklərini bildirib. O, iki ölkənin beynəlxalq platformalarda da həmrəyliyini artıracağına inandığını bildirib və Mirziyoyevi Türkiyədə keçiriləcək Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Toplantısına və COP31-ə dəvət edib.

Zirvədə ikitərəfli görüşlər

Astana-Ankara tandemi Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) dövlət və hökumət başçılarının iştirak edəcəyi müzakirələrə ton verəcək. Qazaxıstan paytaxtında Qasım-Jomart Tokayev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında hərtərəfli və ikitərəfli sənədlər paketinin imzalanması ilə nəticələnən məhsuldar danışıqlardan sonra prezidentlər regionun rəqəmsal suverenliyinin istiqamətini müəyyən edəcək bir görüş keçirəcəklər.

Qazaxıstanlı politoloq Ruslan Maksata görə, Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Qazaxıstana səfəri Türkiyənin Orta Asiyadakı diplomatik fəaliyyətinin zirvəsinə təsadüf edir və TDT-nin inkişafında yeni bir mərhələni zəruri edir. O, uzun müddət mədəni və humanitar dialoqla məhdudlaşan "Turan amili"nin nəhayət effektiv geosiyasi alətə çevrildiyini qeyd edir. Avrasiya arxitekturası yenidən formatlandıqca, Orta Asiya enerji təhlükəsizliyi və logistika dəhlizlərindən tutmuş nadir torpaq metallarının hasilatına qədər qlobal maraqların kəsişmə nöqtəsinə çevrilir. Bu kontekstdə, TDT daxilində əməkdaşlıq regional ölkələrin qlobal səhnədə strateji muxtariyyətlərini və səlahiyyətlərini gücləndirmələri üçün etibarlı bir təmələ çevrilir.

"Süni intellekt və rəqəmsallaşdırmaya həsr olunmuş mövcud gündəliyə baxmayaraq, Türküstanda keçiriləcək TDT zirvə toplantısının qeyri-rəsmi statusu təşkilatın yerini və rolunu, eləcə də ayrı-ayrı üzv və müşahidəçi ölkələrin təşkilat daxilindəki mövqeyini anlamaq üçün bir zirvə toplantısına çevrilə bilər", - politoloq Derya Karayev bildirib. Onun fikrincə, TDT ideyasının tanınmış lideri və yaradıcısı olan Türkiyə fəaliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yavaşladır, rolunu əsasən Azərbaycana güzəştə gedir və ya qəsdən həvalə edir.

Xatırladaq ki, ötən il, əsasən Türkiyənin və Azərbaycanın səyi nəticəsində Türkmənistan lideri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Orta Asiyadakı türk dünyasının müqəddəs yerlərini - Türküstanı (Qazaxıstan), Səmərqəndi (Özbəkistan) və Ruh-Ordonu (Qırğızıstan) gəzib və orada TDT üzvü olan bütün Orta Asiya prezidentləri ilə görüşüb. Daha sonra o, Fransaya gözlənilməz səfər edib və orada Türkiyə və Azərbaycanın siyasətinin uzun müddətdir əleyhdarı olan Emmanuel Makronla danışıqlar aparıb. Bu tur demarş kimi qəbul edildi və Türkiyənin Orta Asiyadakı fəaliyyəti yumşaq bir şəkildə "geriyə yönəldildi", Azərbaycan isə o qədər aktivləşdi ki, prinsipcə TDT-nin inteqrasiya paradiqmasına uyğun gələn "Orta Asiya-Azərbaycan" məsləhətləşmə görüşlərində fəal iştirakçı oldu.

"Mümkündür ki, Arkadağın (Qurbanqulu Berdiməhəmmədov) Türküstan sammitindən bir az əvvəl Kazanda keçirilən "Rusiya və İslam Dünyası" sammitinə hazırkı səfəri həm də Türkmənistanın Türkiyədəki "xüsusi mövqeyinin" və Azərbaycanın Türk dünyasında konsolidasiya səviyyəsini və əvvəllər qəbul edilmiş qərarların icrasında intizamı artırmaq cəhdlərinin nümayişidir", - deyə Qarayev hesab edir. O, Şimali Kipr Türk Respublikasını (ŞKTR) Türk Dövlətləri Təşkilatının potensial üzvü kimi göstərir. Qazaxıstan və Özbəkistanın neytrallığına baxmayaraq, ŞKTR Ankara və Bakının gözündə Türk dünyasının bir parçasıdır və bu ölkənin TDT-də müşahidəçi kimi qəbul edilməsi nizamnaməyə zidd deyil. Əlbəttə, Özbəkistan və Qazaxıstanın mövqeyi bəllidir. Mərkəzi Asiya ölkələri Avropa İttifaqının basqılarından yayınmaq üçün ehtiyyatlı addım atırlar. Belə ki, Avropa institutları dəfələrlə qətnamə və bəyanatlarda ŞKTR-nin hər hansı beynəlxalq təşkilatın tamhüquqlu üzvü kimi de-fakto tanınmasına qəti şəkildə qarşı çıxıblar. Əks təqdirdə, bu, ŞKTR-in müstəqil dövlət kimi diplomatik şəkildə tanınması demək olardı. Avropalılar bunu BMT və ATƏT qərarlarına zidd hesab edirlər. Bu məsələdə Türkiyənin əlavə təzyiqlərindən yayınmaq üçün hər üç ölkə - Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan - ŞKTR-ni müstəqil dövlət kimi tanımayan müvafiq BMT sənədlərinə qoşulublar. Amma bütün bunlar ŞKTR-nın bir dövlət kimi tanınmasının üstündən xətt çəkmir. Adanın cənubunda yunan Kipri tanınıbsa, Türk Kipri də tanınmalıdır. Buna siyasi dildə balans deyirlər.

Bundan əlavə, Ukraynanın Krım tatarları, karaimlər və krımçaklarla təmsil olunan türk əhalisinə, eləcə də qaqauzlara əsaslanaraq Ukraynanın TDT-yə qəbul edilməsi təşəbbüsü ortaya çıxıb. Bu icma Ukrayna hakimiyyətinin son zamanlar, hətta Moldovada belə müxtəlif siyasi güc ortaya qoyduğu icmadır. Mənbələr iddia edir ki, təşəbbüs Türkiyə və Azərbaycan tərəfindən dəstəklənib, lakin TDT-nin qalan üzvlərinin də razılığı lazımdır.

Ukrayna hakimiyyəti Rusiyaya qarşı faktiki siyasi və ideoloji təzyiqlərdə eyni hekayədən fəal şəkildə istifadə edir. Hətta müşahidəçi ölkə kimi Ukraynanın TDT-yə qəbul edilməsi məsələsi belə, təşkilata üzv ölkələrinin Rusiya ilə münasibətlərini gərginləşdirə bilər. Bu haqda Rusiya mətbuatında tez-tez məqalələr verilir. Türkmənistanın TDT-yə qarşı ehtiyatlı siyasəti getdikcə daha çox başa düşülən hala gəlir, baxmayaraq ki, Türkmənistan hakimiyyəti özləri Aşqabadda Ukraynadakı münaqişəyə həsr olunmuş ukraynalı rəssamların sərgisinin keçirilməsinə icazə veriblər və bu sərgidə Rusiya əleyhinə kontekstli rəsmlər də yer alıb.

V.VƏLİLİ