“Son şans zirvəsi” - RAKURS

Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatları dayandırmaq üçün qəti cəhd göstərilib

Qətərin paytaxtı Dohada avqustun 15-də İsrail, Qətər, Misir və ABŞ nümayəndələrinin iştirakı ilə Qəzza zolağında atəşkəslə bağlı danışıqlar başlayıb. Həmas danışıqlarda iştirak etmir, lakin onun adından qətərlilər və misirlilər danışıblar. Bu, minlərlə insanın həyatına son qoyan və dünyanın müxtəlif regionlarında siyasətçilər üçün bu qədər problem yaradan münaqişədə atəşkəsə nail olmaq üçün sonuncu cəhd ola bilər. Dohadakı razılaşmanın İranın Həmas liderlərindən biri İsmayıl Həniyənin öldürülməsinə geniş şəkildə elan edilmiş cavabını ləğv etmək şansı olması da mümkündür. Həmas və Tehran atəşkəs faktının özünü qələbə hesab edəcək.

Doha danışıqları kəşfiyyat xidmətlərinin işidir. Onlar orada ən yüksək səviyyədə təmsil olunurdular. İsraildən danışıqlarda MOSSAD rəhbəri David Barnea, Baş Təhlükəsizlik Xidmətinin (Şin Bet) rəhbəri Ronen Bar və Baş Qərargahın Əməliyyat İdarəsinin rəisi Nitzan Alon iştirak edib. Yəni, yəhudi dövləti tərəfində iki əsas kəşfiyyat xidmətinin rəhbərləri və girovların azad edilməsinə cavabdeh olan hərbçi var idi. Bundan başqa, danışıqlarda İsrail baş nazirinin müşaviri Ofir Falk da iştirak edib. İsrail hökumətinin başçısı Benyamin Netanyahunun rəhbərliyi altında beynəlxalq əlaqələr üzrə baş mütəxəssisdir. ABŞ-ı Dohada Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Uilyam Berns və Ağ Evin Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Brett Makqurk, Misiri isə kəşfiyyat rəhbəri Abbas Kamel təmsil edib. Danışıqlara Qətərin baş naziri Şeyx Məhəmməd bin Əbdülrəhman Əl Tani rəhbərlik edib. Yeri gəlmişkən, ölkəsinin kəşfiyyat xidmətləri ona tabedir.

Mətbuatda Doha danışıqları çağırıldığı üçün son ana qədər bu “son şans zirvəsi”ndə Həmas nümayəndəsinin iştirak edib-etməyəcəyi bəlli deyildi. Haniyənin Qətərdə qorxmadan yaşadığı bəlli idi. Bu monarxiyanın hakimiyyət orqanları ilə İsrail arasında bir centlmen razılaşmasının olduğuna dair ümumi bir fikir (heç kim tərəfindən rəsmi olaraq təsdiqlənməyib) var: MOSSAD Qətər ərazisində Fələstin liderlərinin ləğvini həyata keçirmir. Haniyə Tehranda öldürülsə də, sazişin artıq qüvvədən düşməsi ilə bağlı qorxu Yaxın Şərq mətbuatında da yer alıb. Həmas Siyasi Bürosunun üzvü Kamal Əbu Aun yalnız çərşənbə günü təşkilatının nümayəndəsinin Dohada keçiriləcək danışıqlarda iştirak etməyəcəyini təsdiqləyib. Bu, HƏMAS-ın dialoqdan imtina etməsi demək deyil.

Türkiyənin “Hürriyet” qəzetinin yazdığına görə, bu yaxınlarda HƏMAS Siyasi Bürosunun üzvü olmuş Haniyənin varisi, israillilərin ən nifrət etdiyi şəxs Yəhya Sinvar danışıqları hədəfə alıb. O, 7-8 oktyabr 2023-cü ildə baş verən hücumun birbaşa təşkilatçısı olub. İsrail rəsmiləri dəfələrlə birbaşa və açıq şəkildə bildiriblər ki, heç bir halda Sinvarı sağ buraxmayacaqlar. Buna baxmayaraq, ona sülh müqaviləsi verə biləcək həyat və ən azı müvəqqəti təhlükəsizlik təminatı verilə bilər.

Misir, Qətər və ABŞ danışıqlarda vasitəçi hesab edilən üç ölkədir. Onlar Amerika mətbuatının Bayden planı adlandırdığı şey əsasında hərəkət edirlər. Söhbət ABŞ prezidenti Cozef Baydenin mayın 31-də səsləndirdiyi nizamlanma prinsiplərindən gedir. Onlar atəşkəsin üç mərhələdə olacağını təklif edirlər. Əvvəlcə atəş dayandırılacaq, İsrail qoşunları Qəzza zolağında nəzarət etdiyi əraziləri tərk edəcək, HƏMAS İsrailli girovların bir qismini azad edəcək, İsrail isə yüzlərlə fələstinli məhbusu azad edəcək, beynəlxalq ictimaiyyət Fələstin anklavına humanitar yardımın həcmini artıracaq. Bu mərhələ altı həftə çəkməlidir. İkincisi, İsrail qoşunlarının tamamilə çıxarılmasını, bütün israilli girovların və hətta daha çox fələstinlinin azad edilməsini və hərbi əməliyyatların tamamilə dayandırılmasını əhatə edəcək.

Daha sonra üçüncü mərhələ başlayacaq - Qəzza zolağının bərpası və ölənlərin cəsədlərinin dəyişdirilməsi. Təbii ki, hər şey konkretlikdən asılıdır. Hansı məhbuslar azad edilməlidir? Döyüşlərin dayandırılması Sinvar kimi Həmas liderlərinin özlərini təhlükəsiz hiss edə biləcəkləri anlamına gəlirmi? Və nəhayət, Qəzza zolağında hakimiyyət kimdə olacaq? Bu və digər suallar Doha danışıqlarına qədər cavabsız qalırdı.

İranın bağlanma ehtimalı olan sazişə necə reaksiya verəcəyi də bəlli deyil. Bayden birbaşa bəyan etdi ki, razılaşma əldə olunarsa, iranlılar Haniyə üçün qisas almaqdan, daha dəqiq desək, İsrailə zərbə endirməkdən imtina edəcəklər. Bu baş verərsə, ABŞ prezidenti mühüm PR qələbəsini qazanacaq. Yaxın Şərqdə sülh Demokratların namizədi Kamala Harrisin noyabrda keçiriləcək prezident seçkilərində uğur qazanmasına böyük fayda verəcək. Donald Tramp isə Ağ Evin sülh səylərini qısqanclıqla izləyir. Axios öz mənbələrinə istinadən xəbər verir ki, o, hətta sülh prosesində öz sözünü deməyə çalışıb. İddialara görə, Tramp Netanyahuya zəng edərək onu HƏMAS ilə razılığa gəlməyə inandırıb. Lakin İsrail hökuməti bunu təsdiqləməyib.

V.VƏLİYEV