Türkiyədən yaşıl işıq - RAKURS

İsveç terrorçuları, ABŞ F-16-ları təslim edəcəkmi?

Türkiyənin təxminən 20 aydan sonra İsveçin NATO-ya üzvlüyünə razılıq verməsi bütün dünyada böyük əks-səda doğurdu. İsveç və Yunanıstan mediası qərarın arxasında duran səbəb barədə yazıb. Rusiyanın Ukraynada başlatdığı “xüsusi əməliyyatdan” sonra İsveç və Finlandiya dərhal NATO-ya daxil olmaq üçün işə başladı. NATO-ya üzv olmaq üçün müraciət edən Skandinaviya ölkələri Türkiyə və Macarıstan tərəfindən rədd edildi. 2022-ci ilin yayında İspaniyada görüşən Türkiyə, İsveç və Finlandiya üçtərəfli razılaşma ilə masadan ayrıldı. Türkiyə bəyan etdi ki, tələbləri yerinə yetirilərsə, iki ölkə NATO-ya daxil olacaq. 2023-cü ilə girərkən İsveçin paytaxtı Stokholmda bir-birinin ardınca başlayan qalmaqallar danışıqların qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınmasına səbəb oldu. Fevral ayında ABŞ dövlət katibi Antoni Blinken zəlzələlərdən sonra Türkiyəyə səfər etdi və keçmiş xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu səfər zamanı üçtərəfli danışıqların yenidən başlayacağını açıqladı.

Türkiyə 20 aydan sonra

Təxminən bir ildən sonra Türkiyə İsveçin ittifaqa daxil olmasını təsdiqlədi. İsveçin NATO-ya üzvlüyü ilə bağlı Türkiyə Böyük Millət Məclisində keçirilən səsverməyə qatılan 346 millət vəkilindən 287-si lehinə, 55-i isə əleyhinə səs verib. İsveç Baş Nazirliyindən verilən açıqlamada, "Bu gün NATO-nun tamhüquqlu üzvü olmağa bir addım daha yaxınlaşdıq" deyilirdi. İsveç xarici işlər naziri Tobias Billström deyib ki, Türkiyə Parlamentinin bu gün İsveçin NATO üzvlüyünə səs verməsi alqışlanan addımdır. "Biz indi prezident Ərdoğanın təsdiq sənədini imzalamasını gözləyirik" deyib.

Türkiyənin İsveç üçün yaşıl işıq yandırması qısa zamanda dünya mediasında səs-küyə səbəb olub. İngiltərənin “Guardian” qəzeti Ankaranın təsdiqindən sonra İsveçə “hə” deməyən yeganə ölkə Macarıstan olduğunu xatırladıb. Qəzetin xəbərində İsveç rəsmilərinin Türkiyəyə təşəkkür etdiyi bildirilib. Xəbərdə Stokholm Universitetinin Türk Araşdırmaları İnstitutunun direktoru Pol Levinin də fikirləri yer alıb. Artıq Türkiyənin razılığı ilə birliyə üzv olduqlarını deyən Levin Macarıstanın prosesi ləngitməyəcəyini bildirib. Levin həmçinin, "Bu proses Türkiyə ilə İsveç arasındakı əlaqələr üçün çətin bir dövr idi və bunu geridə qoysaq yaxşı olar" deyib.

Euronews “Türkiyə millət vəkilləri İsveçin NATO-ya üzvlüyünü təsdiqləyərək, əvvəllər neytral ölkənin hərbi alyansa daxil olması qarşısındakı əsas maneəni aradan qaldırdı” deyə qiymətləndirib. Qətərdə yerləşən Əl-Cəzirə telekanalı “Türkiyə parlamenti saatlarla davam edən müzakirələrdən sonra İsveçin NATO-ya üzvlük təklifini təsdiqlədi” deyib. Almaniya mətbuatından olan SüddeutscheZeitung İsveçlə bağlı “Kluba xoş gəlmisiniz” başlıqlı xəbər dərc edib.

“Ərdoğan qərarını verdi”

İsveçin Aftonbladet nəşri təxminən 7 saat davam edən danışıqlarda bəzi millət vəkillərinin və partiyaların ölkənin üzvlüyünə qarşı çıxdıqlarını, lakin səs çoxluğu əldə edə bilmədiklərini bildirib. Qəzetə danışan siyasi ekspert, "Ərdoğan qərarını verdi, bunun əsas səbəblərindən biri F-16 təyyarələridir. Şərtlər yerinə yetirildikdən sonra İsveçi saxlamaq üçün heç bir səbəb yoxdur" deyib.

“Dagensnyheter” qəzetinə danışan bir səlahiyyətli, ABŞ-ın Türkiyənin F-16 ilə bağlı şərtlərini yerinə yetirərək üzvlük prosesini sürətləndirdiyini bildirib və əlavə edir: "Ərdoğan F-16 prosesində ABŞ-ın münasibətinə inanmadı. O, ABŞ dövlət katibi və ya prezident Baydendən üzvlük üçün yaşıl işıq yandırılması ilə bağlı əlavə təminat almış ola bilərdi və bu da prosesi sürətləndirdi".

Rəsmi açıqlamalarına davam edərək Türkiyənin İsveçi birliyə qəbul etməsini “inanılmaz” adlandırıb və həmçinin Ərdoğanın parlamentin qərarından sonra 4 gün ərzində Finlandiyanı təsdiqlədiyini, lakin İsveçin təsdiqinin bir az daha uzun sürməsinin mümkün olduğunu bildirib. “Göteborg-Posten” qəzeti bu məsələni vurğulayaraq Ərdoğanın yekun imzanı atmasının həftələr çəkə biləcəyini qeyd edib.

Yunanıstanın “Kathimerini” nəşri, "Ankaranın İsveçə razılığı Türkiyənin tələb etdiyi F-16-ların satışı ilə bağlı ABŞ ilə razılığa gəldiyini göstərir" yazıb. Qəzetin yazdığına görə, İsrail-Qəzza müharibəsi səbəbilə Türkiyəyə səfər edən ABŞ dövlət katibi Blinken Türkiyə rəsmilərinə İsveçə verilən icazədən sonra F-16-ların təhvil veriləcəyini bildirib. Bu kontekstdə iki məsələ əslində bir müddətdir paralel gedirdi.

İsveçə verilən icazə ilə Türkiyə Ankaranın hazırda sahib olduğu təyyarə üçün 40 F-16 döyüş təyyarəsi və 79 modernləşdirmə dəsti alacaq. Bu satışlar ABŞ Konqresindən heç bir etiraz olmadığı təqdirdə problemsiz baş tutacaq. Qəzetin yazdığına görə, qurultay Ərdoğanın atacağı son imzanı görmək istəyir.

“Qərb dəmir əzələlərlə oynayır”

Türkiyə parlamenti İsveçin NATO-ya üzvlüyünü müzakirə etdi. İki müxalifət partiyası bunun əleyhinə çıxış etsə də səs çoxluğu qazana bilmədilər. Bundan sonra, blokun tamhüquqlu iştirakçısı olmaq üçün Stokholm Macarıstanın da razılığını almalıdır. Budapeşt Ankaranın müsbət qərarından sonra maneə yaratmayacağına söz verib. Bunun fonunda NATO-nun irimiqyaslı təlimləri, o cümlədən Rusiya sərhədləri yaxınlığında başlayıb. NATO təşkilatın yarandığı gündən bəri demək olar ki, ən böyüyü olacaq "Sabit Müdafiəçi" təliminin başladığını elan edib. 90 min şəxsi heyət, 50-yə yaxın döyüş gəmisi, 80 təyyarə, 1 mindən çox quru hərbi texnikası, o cümlədən 133 tank təlimlərə qatılacaq. Manevrlər 2024-cü ilin may ayına qədər - yəni əslində alyansın Vaşinqtonda keçiriləcək yubiley sammitinə qədər davam edəcək. Əsas ssenari Rusiyanın, xüsusən də Polşa və Baltikyanı ölkələrə hücumu üzərində qurulub.

NATO-nun “Soyuq Müharibə”dən sonra ən böyük manevrləri

Dünya mediasında Rusiya ilə Qərb arasında böyük müharibənin məhz necə başlaya biləcəyi ilə bağlı müxtəlif variantlar ortaya çıxıb. Orada hər şey addım-addım təsvir edilib, lakin biz bu barədə ətraflı danışmayacağıq. Çünki əslində o qədər də vacib deyil. Gözümüzün qabağında dəyişən dünyanın həyəcanlı mövzusunun müzakirəsi fonunda ikinci əsas məqam NATO blokunun ötən ildən başlayan və növbəti ildə də davam edən genişlənməsidir. İsveç artıq bu manevrlərdə iştirak edir. Və heç kim şübhə etmir ki, bu dövlət tezliklə hərbi icmaya rəsmən qoşulacaq.

Əgər nəzəri olaraq Stokholmun alyansa inteqrasiyasının son nəticədə uğursuz olacağını fərz etsək belə, bu, az dəyişəcək. Krallıq heç vaxt rusiyayönlü güc hesab edilməyib. Yeri gəlmişkən, bunu tarixdən xatırlayırıq. Nə olursa olsun, Qərb dünyası vəd edir: ciddi bir şey baş verərsə, bu, sizi bəlada qoymayacaq.
Deməli, Baltik dənizi hələ tam NATO nəzarəti altında olmaya bilər, lakin indi “potensial düşmən” Rusiya Federasiyasının sərhədlərinə daha da yaxınlaşıb. Ümumiyyətlə, bunu xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, keçmiş tərəfdaşlar şüurda müəyyən bir inqilab yaşayıblar. Onlar öz güclərini nümayiş etdirmək, dəmir əzələlərini əymək qərarına gəliblər. Bundan əvvəl Rusiyanı təxribata ehtiyac olmadığını deyirdilər. İndi hər şey aydın şəkildə fərqlidir.

İndi də görürük ki, Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü məsələsi aktiv şəkildə müzakirə olunur. Hələlik bu, əlçatmaz görünür. Lakin bildiyimiz kimi, bu, 21-ci əsrdir və hadisələr indi sürətlə inkişaf edir. Əvvəllər elmi fantastika kimi görünən şey reallığa çevrilir. Söhbət yayda baş tutacaq Şimali Atlantika Alyansının sammitindən gedir. Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin ofisi həqiqətən də üzvlük perspektivləri ilə bağlı aydın siqnal almağa ümid edir. Ancaq heç bir təxmin etməyək, yaya hələ vaxt var, çox şey ola bilər. Bu arada müttəfiqlər döyüş hazırlığı və koordinasiya ilə məşğul olurlar.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi baş verənləri soyuq müharibə sxemlərinə yekun qayıdış adlandırıb. Müvafiq olaraq, Rusiya ordusu ilə hərbi insident riski artır. Qlobal təhlükəsizlik arxitekturası tikişlərindən partlayır. Ola bilsin ki, o, artıq yoxdur, amma biz fərqinə varmamışıq. Və deyəsən heç kim yeni sistem qurmağa hazırlaşmır. NATO ilə Rusiyanın qlobal toqquşmasını çox gözləməli olmayacağıq. Bu, Ukraynada da, Baltik dənizində də, Cənubi Qafqazda da baş verə bilər…

V.VƏLİYEV