Müharibənin 700-cü günü - ANALİTİK

Rusiya-Ukrayna müharibəsi 700-cü gününə yaxınlaşır. Fevralın 22-də iki ili tamam olacaq qardaş qırğınının. Bəli, qardaş qırğını, iki slavyan xalqı, həm də bir birindən o qədər də fərqlənməyən, adəti- ənənəsi, ad və soyadı eyni olan, antropoloji quruluşuna görə də bir-birindən seçilməyən rus və ukraynalını əzdirirlər, yox edirlər. Bəşəriyyətə sülhü sadəcə sözdə vəd edən qərblilər Rusiyanın zənginliklərindən faydalanmaq üçün törədiblər qırğını. Bu gün nə Rusiyada, nə də Ukraynada əhalinin bəlkə də 60-70 faizi müharibənin əsl səbəbini belə bilmir. Dolu kimi yağan bombalar onları bu sualın cavabını tapmaqda əngəl olur, itkilər o qədər artıb ki, iki qardaş xalq arasında sülhdən danışmaq da kimsənin yadına düşmür. Amma bu mümkündür, bu biabırçılıq, dəhşət nə qədər tez dayansa tərəflərin xeyirinə olar və Qərbin ifşası da tezləşər.

Bəzən bu müharibədə kimin qalib gələcəyi haqda fikirlər və mülahizələr irəli sürürlər. Yaxud, “kim qalib gəlməlidir” sualını tez-tez verirlər. Qalibi axtarmaq əvəzinə müharibəni dayandırmaq daha münasib olar. Bir başqaları da deyə bilər ki, Rusiyanın məğlubiyyəti bütün daşları yerinə oturdar. Ya da şimal qonşumuz bütün zamanlarda SSRİ xalqlarına, yəni sovetləşmiş respublikalara divan tutublar, ona görə də əzilib yox olmaları məntiqlidir. Olsun, kim nə cinayət edibsə, cəzasını da çəkməlidir. Amma baxır bu cəzanı kim və hansı maraqlardan verir. Əgər söhbət “15 qardaş respublika”dan və bu torpaqlarda yaşayan xalqlardan gedirsə, cəzalandırmaq da onlara düşər. Daha fransıza, amerikalıya, almana, niderlandlıya yox. Bu gün Ukraynada baş verənlər ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiyanın maraqlarına xidmət edir. Müharibə Ukraynanın da problemini həll edən yol deyil, sadəcə məcburi olaraq bu oyuna çəkilib. Rusiya da bu bataqlığa məqsədli şəkildə çəkilib. Qərbin məqsədi Rusiyanı parçalamaqdır və bu əməliyyatdan Azərbaycana bir pay düşəcəksə, biz də ona dəstək olaq. Amma bu, belə deyil, başladılan bütün oyunlar zəngin bir ölkəni ələ keçirmək və ac avropalıları daha bir neçə əsr yemləməyə hesablanıb.

Qərb ölkələri təbii ki, öz niyyətlərini həmişə gizli saxlamağa çalışırlar. Bu günlərdə Davosda səfərdə olan Ukrayna prezidenti Zelenskiyə avropalı həmkarları deyib ki, siz Avropa demokratiyasının xilaskarısınız. Siz olmasaydınız Rusiya “soldat”ları Pireney yarımadası ölkələri - Fransa, İspaniyanın Atlantik okeanı sularında “sapoq”larını yuyacaqdılar. Müsyö və misterlərin yalan danışdıqlarını Zelenski də bilir. “Ukraynanın Rusiya işğalçıları ilə mübarizədə əcnəbi əsgərlərə ehtiyacı yoxdur. Ancaq müasir texnologiya və silah lazımdır”. Zelenski deyib ki, NATO-da olmadığımıza görə bu haqda heç vaxt danışmamışam və buna heç bir haqqım yoxdur: “Əsgərlərə ehtiyacımız yoxdur. Sözsüz, əsgərlərimizə Rusiyadakı kimi münasibət bəsləmək və fəlakətə yol açmış İkinci Dünya və ya Birinci Dünya müharibəsini gətirib çıxarmaq istəyiriksə… amma bu, texnologiya ilə əlaqəli fərqli savaşdır”. Prezident vurğulayıb ki, Qərb üçün ucuzu Kiyevə pul və silah verməkdir. Onun fikrincə, Qərbdə Ukraynanın ehtiyacı olduğu hər şey var.

Ukraynanın Rusiya təcavüzünə davam gətirməyəcəyini Avropada çox yaxşı bilirlər. Bəs niyə intensiv yardım etmirlər, axı Kiyev avropalıların “xilaskarıdır”? Bəli, əsas məsələ də budur, Qərb Ukraynanın qələbəsini istəmir, özünə Rusiya kimi dünya liderinə qalib gəlmiş ölkəni rəqib olaraq yetişdirmək istəmirlər. Yadınızdadırsa, Ukrayna qüvvələri Xersonu geri alanda Fransa prezidenti Makron Kiyevə dəstək məsələsində Avropa İttifaqında fikir ayrılığına səbəb olan mövqe sərgiləmişdi. Bu, ilk etiraz, yaxud “xoruzun quyruğu” məsələsi deyildi, avropalıların ifşası idi. Ukrayna aldadıldığını anladı, ancaq geriyə yol olmadığı üçün susmağa, avropalıların dediklərinə əməl etməyə üstünlük verdi.

Lavrov BMT-də Ukraynadan danışacaq

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov BMT Təhlükəsizlik Şurasının Yaxın Şərq və Ukrayna üzrə iclaslarında iştirak etmək üçün Nyu-Yorka gedib. Uçuş zamanı heç bir problem yaşanmayıb. Rusiya XİN rəhbərini müşayiət edən jurnalistlərə də məhdudiyyətsiz viza təqdim edilib. Bəs BMT-də necə, problem yaşanmayacaq? Davam edən savaşın 700-cü günündə dialoq masasında nə baş verə bilər? Qərbin Yaxın Şərqə başının qarışdırıldığı bir vaxtda Ukrayna müzakirələrinə vaxt ayırması inandırıcı görünmür. Sadəcə, ortada “vaxtı öldürmək” niyyəti var.

“Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini Dmitri Medvedevin Ukraynanın ünvanına təhdidləri sadəcə sözdür və bu bütün dünya üçün qeyri-adekvat görünür”. Bunu ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri, beynəlxalq ekspert Metyu Brayza deyib. O bildirib ki, Medvedev bu kimi sözlərlə Putinə “Papadan daha çox katolik” kimi görünmək istəyir: “O özünü Putin elitası arasında nümayiş etdirmək, necə deyərlər, Papadan daha çox katolik olmağa çalışır. İnanıram ki, Rusiyanın məqsədlərinə çatması şansı yoxdur”. Brayza əlavə edib ki, bir neçə il əvvəl Putin özü də Ukraynaya münasibətdə bənzər açıqlamalar verir, onun millətinin mövcudluğunu inkar edirdi. Diplomat əlavə edib ki, indi Putinin ətrafının belə açıqlamalar verməsi Rusiyanın məqsədinin həqiqətən də Ukraynanı məhv etmək olduğunu üzə çıxarır. Qeyd edək ki, D.Medvedev 18 yanvar tarixindəki sosial şəbəkə paylaşımında Ukraynanın bir dövlət olaraq mövcud olmaması gərəkdiyini qeyd etmişdi.

20 milyard avroluq hərbi yardım planı

Rusiya silahlı qüvvələri Ukraynanın Avdeyevka şəhərinə daxil olub. Bu barədə ABŞ-ın Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutu məlumat yayıb. Ruslar şəhərdə Sobornaya küçəsi boyunca və Avdeyevkanın cənub-qərbinə doğru irəliləyiblər. Avropa İttifaqı plan hazırlayıb ki, ona əsasən Avropa ölkələri Kiyev hakimiyyətinə qarşıdakı dörd il ərzində 20 milyard avrodan çox hərbi dəstək verə bilər. Bu barədə bazar günü The Wall Street Journal sərəncamında olan sənəd layihəsinə istinadən məlumat yayıb. Yazıb ki, Ukraynanın xarici dəstəkdən asılılığını nəzərə alsaq, Aİ ölkələri və tərəfdaşlarının qarşıdakı dövrdə edəcəyi seçim Ukraynaya ya həlledici irəliləyiş əldə etməyə imkan verəcək, ya da Ukraynanın müqavimət göstərmək qabiliyyətini ciddi şəkildə sarsıdacaq. Yeni təklif 2022-ci ildə yaradılan Avropa Sülh Fondundan 6,5 milyard avro istifadə edəcək bir fondun yaradılmasını, əlavə olaraq 2024-cü ildən 2027-ci ilə qədər ona 5 milyard avronun kreditləşdirilməsini nəzərdə tutur. Yeni fond Aİ ölkələrinin Kiyev hakimiyyətinə hərbi yardım göstərilməsi, o cümlədən döyüş sursatı, pilotsuz uçuş aparatları və hava hücumundan müdafiə vasitələrinin alınması xərclərini kompensasiya edəcək. Fondun qalan hissəsi Ukrayna qoşunlarının döyüş hazırlığı proqramlarının xərclərini ödəyəcək. Təşəbbüs bu il Aİ ölkələri üçün 7,5 milyard avroya qədər kompensasiya nəzərdə tutur.
Nəşr bildirir ki, Ukraynaya yeni yardım planının müzakirəsi yaxın günlərdə başlayacaq və çox güman ki, fevralın 1-də Aİ sammitində müzakirə mövzularından birinə çevriləcək. Bununla belə, nəşr qeyd edir ki, yeni planla bağlı qərar qəbul etmək bir neçə həftə çəkəcək. Qəzet qeyd edir ki, planın həyata keçirilməsinə əsas maneə onun bütün Aİ ölkələri tərəfindən yekdilliklə təsdiqlənməsi zərurəti olacaq.

Davosda unudulanlar

Bəşəriyyət 2024-cü ili qeyri-sabit tarazlıqda qarşılayır. Bir il əvvəlki apokaliptik proqnozlar özünü doğrultmadı, lakin son illərin pandemiyadan və böyük münaqişələrdən əvvəlki vəziyyətə qayıtmaq mümkün olmadı. Baş verənlər vəziyyətin normallaşması deyil, dəyişikliklərə uyğunlaşmadır. 2024-cü il üçün əhəmiyyətli qlobal risk faktorları arasında Rusiya-Ukrayna münaqişəsi və ABŞ-da prezident seçkiləri xüsusi qeyd edilməlidir. Qısaca olaraq Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda aparılan müzakirələrdən çıxarıla biləcək nəticələr bunlardır. Yanvarın 15-dən 19-dək baş tutan Davos Forumu üçün bu ifadə “Testin yenidən qurulması” idi.
O, dünya siyasətinin və iqtisadiyyatının aktual əsas problemini müəyyənləşdirdi. Forum iştirakçılarının çoxu bildiriblər ki, dünya dövlətlər və dövlət qrupları arasında rəqabət dövrünə qədəm qoyub və bu, həmrəy kollektiv fəaliyyət üçün getdikcə daha az, riskli eksperimentlər və təşəbbüslər üçün isə getdikcə daha çox yer buraxır. Qərbin sosialist gündəmi naminə “azadlıq dəyərlərindən”, yəni liberalizmdən imtina etdiyini elan edən Argentinanın yeni prezidenti Xavyer Miley kimi bəziləri bunu həyəcanla ifadə etdi. Digərləri, Avropa Mərkəzi Bankının (AMB) rəhbəri Kristin Laqard kimi yeni reallıqdan təəssüf hissi ilə danışdılar.

O, "yeni normal" terminini icad etməkdə (və ya ən azı icad etməkdə) hesab olunur. Forumun yekun günündə keçirilən sessiyada Laqard qlobal iqtisadiyyatın vəziyyətini son illərin sınaqlarının nəticəsi kimi xarakterizə edib. AMB rəhbəri avro zonasında və onun hüdudlarından kənarda davamlı iqtisadi artımın əsas əyləcinə çevrilmiş yüksək inflyasiyanın bu il tədricən azalacağını proqnozlaşdırıb. O, həmçinin digər forum iştirakçılarının ardınca qeyd edib ki, dünyanın iqtisadi parçalanması və ənənəvi istehsal və logistika zəncirlərinin dağılması riskləri gözləniləndən az olub. Dəyişikliklərə uyğunlaşa bildik. Eyni zamanda, Laqard digər forum iştirakçılarının dəfələrlə səsləndirdiyi fikirlərə qoşuldu: “yeni normal” qeyri-sabit bir fenomendir, əsasən siyasi dəyişikliklərə həssasdır.

Qlobal sabitliyə təhdidlər arasında təkcə 2023-cü ildə alovlanan Yaxın Şərq münaqişəsi deyil, əksinə, ABŞ və Çin arasında bir qədər səngimiş rəqabət, o cümlədən Tayvanın gələcəyinə fərqli yanaşmalar da daxil idi. Bu il qarşıdan prezident seçkilərinin keçirildiyi ABŞ-da baş verən hadisələr forum iştirakçılarının marağına və narahatlığına səbəb olub. Yeri gəlmişkən, ABŞ-ın hazırkı prezidenti Cozef Bayden Davosa gəlməyib. Bunu onun Amerikanın daxili işləri ilə məşğul olması ilə izah etmək çətindir. Həm Barak Obama, həm də Corc Buş Davosa dəvətdən imtina etdilər. Sədrliyi dövründə dünya siyasi və iqtisadi elitasının bu forumunda iştirak edən yeganə Amerika prezidenti Donald Trampdır. “The New York Times” yazır ki, Davos iştirakçıları onun prezident seçkilərindəki qələbəsini böyük ehtimalla hesab edirlər. Trampın Ağ Evə qayıdışı, Amerika isteblişmenti kimi, ümidvericidən daha çox həyəcanvericidir. Bu başa düşüləndir: o, son səlahiyyət müddətində dünya siyasətində mühüm dəyişikliklərin təşəbbüskarı olub və ya təşəbbüs göstərməyə cəhd edib. ABŞ və Çin arasında qarşıdurma Trampın təşəbbüsü ilə başlayıb. O, amerikalıların qarşılığında heç bir şey istəmədən müdafiə çətiri ilə təmin etdikləri onilliklər ərzində mövcud olan sistemi dəyişməyə qərar verərək, Avropanın NATO müttəfiqləri ilə münasibətləri pozdu. Tramp Obamanın dövründə başlayan İranla barışıq prosesini dayandırdı və əksinə, İsrailin ərəb dövlətləri tərəfindən tanınması prosesini başlatdı - hər ikisi, bəzi ekspertlərin fikrincə, sonda Yaxın Şərqdə hazırkı müharibəyə gətirib çıxardı. Bu lider Ağ Evə qayıtsa, hansı xarici siyasət yürüdəcək? Onun seçdiyi seçki taktikası (yalnız onun “əsas elektoratı” üçün vacib olan mövzulara diqqət yetirmək) bu suala aydın cavab verməyə imkan vermir. Amma Trampın özü də ehtiyatlı olmalıdır: 2016-cı ildə Davos Forumunun iştirakçıları da yekdilliklə onun yox, Hillari Klintonun qələbəsini proqnozlaşdırmışdılar.

Təbii ki, Davosda Rusiya-Ukrayna münaqişəsi də müzakirə olunub. Forumun tədbirlərindən biri də ardıcıl dördüncü olan “sülh formulu” adlanan sammit idi. Əslində, bu, Kiyevi dəstəkləyən və ya ona dəstək verməyə hazır olan ölkələrin bir növ nəzərdən keçirilməsidir. Belə görüşlərdə adətən yalnız onların keçirilməsi faktı əhəmiyyətlidir. Builki Formula Sülh Sammitində rekord sayda iştirakçı olub: 81 ölkə və təşkilat. Son görüşdən fərqli olaraq, onların arasında Çin təmsilçisi yox idi. Bundan əlavə, Davosda Ukrayna tərəfinin proqnozunun əksinə olaraq, Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə forumun iştirakçısı olan Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının rəhbəri Li Çianq arasında danışıqlar baş tutmayıb.

Çinin baş naziri ictimai çıxışında Pekinin Ukrayna-Rusiya münaqişəsi ilə bağlı neytral mövqeyinin dəyişə biləcəyinə söz və ya işarə vurmayıb. Əksinə, forumun Ukrayna hissəsi gözlənildiyi kimi keçdi. Zelenski çox emosional çıxış edib və burada Qərbi Ukrayna ordusunun kifayət qədər təchizatında günahlandırıb və Rusiya Federasiyası ilə davam edən silahlı münaqişə səbəbindən bəşəriyyət üçün “itirilmiş on üç il” olduğunu qeyd edib.

Bir çox forum iştirakçıları Kiyevə effektiv dəstək üçün iqtisadiyyatda, ilk növbədə, Avropa ölkələrində dəyişikliklər tələb etdiyinə diqqət çəkiblər. Avropalıların adi kütləvi silahlardan istifadə edərək daha uzun, genişmiqyaslı müharibələrin olmayacağına əmin olduqları dövrlər geridə qaldı. Biz fərqli reallığa hazırlaşmalıyıq. Bu baxımdan Polşanın xarici işlər naziri Radoslav Sikorskinin verdiyi proqnoz diqqət çəkir. O, Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin daha 10 il davam edəcəyinə inanır.

V.VƏLİYEV