Yaxın Şərq: Müharibə Cənuba köçür - ANALİTİK

Hərbi əməliyyatlar İsrail-HƏMAS-dan Husilərə doğru

Keçən həftənin sonunda İsrail Qəzza zolağının şimalında “HƏMAS strukturlarının sökülməsi”nin başa çatdığını və İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (İMQ) anklavın mərkəzində və cənubundakı qrupun məhv edilməsinə cəlb olunduğunu açıqlayıb. Amma aktiv hərbi əməliyyatların sonu hələ çox uzaqdadır və ABŞ İsraili hərbi əməliyyatın miqyasını məhdudlaşdırmağa məcbur etməyə çalışır. Yanvarın 7-də hələ adı belə olmayan müharibənin başlanmasının üç ayı tamam oldu. “Dəmir Qılınclar” adlı hərbi əməliyyat var, lakin ölkə 2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS hücumundan sonra baş verən hadisələrin hansı adla tarixə düşəcəyinə hələ qərar verməyib. Dekabrın ortalarında baş nazir Benyamin Netanyahunun ofisi bir neçə variantın nəzərdən keçirildiyini bildirib: “Simchat Tövrat Müharibəsi” (Qəzza ilə həmsərhəd kənddə qətliamın baş verdiyi bayram), “Bereşit müharibəsi” (Yaradılış)) və ya sadəcə olaraq "Qəzzada müharibə". Bir neçə gün variantlar müzakirə edilsə də, sonra səngidi. Görünür, hələ vaxtı deyil. Döyüş bitdikdən sonra “adqoyma” mərasimi də olacaq.

Bu arada İMQ Qəzza zolağının şimalında quru əməliyyatının ikinci mərhələsinin başa çatdığını elan edib. Ordunun sözçüsü kontr-admiral Daniel Agari deyib ki, İsrail ordusu Qəzzanın şimalında HƏMAS strukturlarının məhv edilməsini başa çatdırıb və bu uğurlarını dərinləşdirməyə davam edəcək. İndi diqqəti zolağın mərkəzinə və cənubuna HƏMAS-ın ləğvinə yönəltmək lazımdır. Bu, mahiyyət etibarı ilə o deməkdir ki, anklavın şimalında Vaşinqtonun İsraildən tələb etdiyi əməliyyatın üçüncü mərhələsinə keçid baş verib.

Bu, HƏMAS-ın mövqelərinə raket və bomba hücumlarının kəskin azalması və əməliyyat kəşfiyyatının məlumatlarına görə, silahlı qüvvələrin olduğu obyektlərə məhdud reydlər deməkdir. Eyni zamanda İMQ Qəzzanın müəyyən ərazilərini tamamilə bloklayıb və onlar arasında hərəkəti praktiki olaraq dayandırıb. Şimalda qalan sakinlər indi praktiki olaraq yaşayış yerlərini tərk edə bilmirlər.

Bu arada, cənubda və qismən də sektorun mərkəzində hərbi əməliyyatın aktiv mərhələsi davam edir. Hər gün daha çox tunelin aşkar edilərək partladıldığı barədə xəbərlər gəlir. Onlara sözün əsl mənasında hər yerdə rast gəlinir. Hərbi ekspertlərin fikrincə, döyüşdən əvvəl İsrail kəşfiyyatının əlində yaraqlıların yeraltı kommunikasiyalarının uzunluğu haqqında məlumatlar natamam olub. Əslində, 500 kilometrlik yeraltı tunellərdən deyil, daha böyük uzunluqdan danışırıq.

Beşulduzlu Blue Beach Resort oteli artıq mövcud deyil. İMQ yaraqlıları oradan qovduqdan sonra oteldə silah anbarları, keçid lövhələri və PUA-lar üçün saxlama sahəsi olan geniş tunellər sisteminə aparan yeddi giriş aşkar edib. Təmizləmə əməliyyatları nəticəsində zəngin yeraltı dünyası ilə birlikdə otel də partladılıb. İsrail əsgərləri eyni şeyi bir çox yaşayış binaları ilə də ediblər, çünki bəzən onlara yaxınlaşmaq və tunelləri təmizləmək mümkün deyil.

Bundan əlavə, qeyd edək ki, Qəzzada bütövlükdə tikinti standartları dünya standartlarından uzaqdır və evlər az qala qum üzərində tikilib. Buna görə də, tunellərlə birlikdə binalar dağıdılır. Ötən bazar günü Xan Yunisdəki belə yeraltı dəhlizlərdən birindən görüntülər dərc edilib - Baş Qərargahın rəhbəri Herzi Alevi və Şin Bet ümumi təhlükəsizlik xidmətinin rəhbəri Ronen Bar tərəfindən həmin tunellərə baxış olub. O da məlum olub ki, İsrail təhlükəsizlik qüvvələrinin rəhbərlərinin getdiyi yerə yaxın ərazidə HƏMAS-ın Qəzza zolağındakı lideri Yəhya Sinvar gizlənir.

Tərəflər kompromis və ya yeni sövdələşmədən danışmağa hazır deyil. İsrail və ABŞ ümid edirlər ki, HƏMAS-ın xaricdəki nümayəndələri qrup komandirini fələstinli məhbuslar və bir neçə həftəlik atəşkəs müqabilində müəyyən sayda girovların azad edilməsinə razılıq verməyə inandırmağa çalışırlar. Amma vasitəçilər arasında danışıqların getdiyi Qətərdə necə deyərlər, işlər ləng gedir. Yeganə ümidverici odur ki, Qəzzada Həmas liderlərindən biri Saleh Əl-Arurinin bu yaxınlarda öldürülməsindən sonra da danışıqlar hələ də davam edir.

Yaxın Şərq və kənardakılar

Qəribədir ki, amerikalıları ən çox bezdirən hərbi əməliyyatların davam etməsi və danışıqlarda irəliləyişin olmamasıdır. Vaşinqton İsrailə hər gün təzyiqi artırır. İsrail rəhbərliyindən Qəzza zolağında hərbi əməliyyatın ikinci mərhələsinin başa çatdığını açıq şəkildə bəyan etmək istənilir. Ağ Evin fikrincə, bu, birincisi, Qətər və Misirdən olan vasitəçilərin işini aktivləşdirməyə imkan verəcək, ikincisi, Livanla sərhəddə gərginliyi aradan qaldıracaq. Hər gün İsrailə raket zərbələri endirilir və Livan ərazisinə cavab hava zərbələri endirilir. Bazar günü axşam İsrail ordusu Hizbullahın Meron dağındakı hava idarəetmə mərkəzini vura bildiyini etiraf edib. İMQ iddia edir ki, heç kim xəsarət almayıb və sistemin ehtiyat gücü var, lakin bu, çox həssas zərbədir. Vəziyyətin tamhüquqlu müharibəyə mümkün qədər yaxın olması təəssüratından xilas olmaq çətindir.

Amerikalılar ümid edirlər ki, baş nazir Benyamin Netanyahu Qəzzaya kütləvi hücumları dayandırmağa hazır olduğu barədə lazımi sözləri desə, İranyönlü şiə qruplar da öz növbəsində İsrailin şimalına hücumları dayandıracaq və problem diplomatik yolla həll oluna bilər. Əslində, məhz buna görə ABŞ dövlət katibi Antoni Blinken bazar ertəsi İsrailə gəlib.

Qırmızı dənizin “qırmızı xətləri”

Ərəbistan yarımadasının cənubunda hər an müharibəyə çevrilmək riski olan partlayıcı vəziyyət yaranıb. Yəməndə yerləşən Ənsar Allah (Husi) üsyançı hərəkatı aylardır Qırmızı dənizdə ticarət gəmilərinə hücum edərək qlobal ticarətin sabitliyini təhdid edir. ABŞ və müttəfiqləri artıq İranla yaxın münasibətdə olan husiləri hücumları dayandırmayacaqları halda onlara qarşı ciddi hərbi əməliyyatların keçiriləcəyi ilə hədələyiblər. Üsyançılara qarşı hərbi əməliyyatlar Yəməndə kövrək atəşkəsin pozulmasına gətirib çıxara bilər və ən pis ssenaridə İran və Səudiyyə Ərəbistanını münaqişəyə sürükləyə bilər. Eyni zamanda, eskalasiyanın hələ də qarşısını almaq olar, çünki münaqişənin potensial tərəflərindən heç biri Yəməndə tamhüquqlu hərbi əməliyyatlarda maraqlı deyil, baxmayaraq ki, onların hər biri buna öz yolu ilə hazırlaşır.

Husilər suları bulandırır

Ənsar Allahın Qırmızı dənizdə ticarət gəmilərinə hücumları qlobal dəniz ticarətinin 20%-ni pozub və 40-dan çox ölkəyə təsir edib. Bu barədə yanvarın 7-də Dohaya səfəri zamanı ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken bildirib. Diplomat açıq şəkildə bildirib ki, Vaşinqtonun səbri dolub. Qətərin Baş naziri Məhəmməd bin Əbdül Rəhman Əl Tani ilə keçirdiyi mətbuat konfransında cənab Blinken vurğulayıb ki, bu, təkcə regional problem deyil. Bu o deməkdir ki, malların getməli olduqları yerə çatması daha çox vaxt aparır. Bu, xərcləri artırır və bu xərclər bütün dünyada istehlakçılara ötürülür.

Diplomat xəbərdarlıq edib ki, “ondan çox ölkə” husilərin hücumlarına görə cavabdehlik daşıyacaqlarını açıq şəkildə bəyan edib. O xatırladıb: “ABŞ və digər 20 ölkə Qırmızı dənizdə gəmiçiliyi qorumaq üçün dekabrın 18-də “Prosperity Guardian” əməliyyatına başlayıb. Husilərlə Vaşinqton arasındakı qarşıdurmada əsas sual prezident Co Bayden administrasiyasının üsyançılara qarşı sərt tədbirlər görməyə qərar verib-verməyəcəyi və hərəkatı dəstəkləyən İranın buna necə reaksiya verəcəyidir.

Husilər oktyabrın sonlarında Qırmızı dənizdə ticarət gəmilərinə hücumlara başlayıblar. Hərəkat deyir ki, o, yalnız İsraillə əlaqəsi olan gəmilərə hücum edir. Halbuki, üsyançılar İsraillə açıq-aşkar əlaqəsi olmayan gəmiləri raket və pilotsuz təyyarələrlə atəşə tuturlar. Belə ki, husilər noyabrın 20-də Baham adalarının bayrağı altında üzən “Galaxy Leader” gəmisini ələ keçirərək 25 ekipaj üzvünü girov götürüblər. Gəmi israilli iş adamına məxsus olsa da, gəmidə israilli olmayıb. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına görə, husilər 19 noyabrdan bəri kommersiya gəmilərinə ən azı 24 hücum həyata keçirib.

Qeyd edək ki, üsyançıların taktikası qismən işə yarayıb. Qırmızı dənizdəki hücumlar İsrailə ciddi iqtisadi ziyan vurub. Belə ki, Eylat limanı noyabrdan bəri gəmiçilik fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirin 85%-ni itirib. Ən böyük konteyner daşıma operatoru “China Cosco Shipping” isə yanvarın 8-də husilərin hərəkətləri səbəbindən İsrail limanlarına malların çatdırılmasını dayandıracağını açıqlayıb. Əslində, beynəlxalq şirkət İsrailə mal çatdırmaqdan imtina edərək üsyançıların tələblərini yerinə yetirmək presedenti yaradıb.
Lakin bundan əziyyət çəkən təkcə İsrail şirkətləri deyil, beynəlxalq ticarətin təxminən 15%-nin Bab əl-Məndəb boğazından keçdiyini nəzərə alsaq, Qırmızı dənizdə gəmilərə hücumlar artıq dünya miqyasında qiymətlərin artmasına səbəb olub. Noyabr ayından etibarən Qırmızı dəniz vasitəsilə yük daşımaları 35% azalıb.

Aralıq dənizi ilə Qırmızı dənizləri birləşdirən Süveyş kanalından keçən nəqliyyatın təxminən beşdə biri neftdir. Xam neft və neft məhsullarının ümumi tədarükü gündə demək olar ki, 9 milyon barel təşkil edir ki, bu da ümumi dünya neft ticarətinin təxminən 12%-ni təşkil edir. Bu marşrut üzrə neft ticarətinin tam dayandırılması 2024-cü ildə neft qiymətlərinin kəskin artmasına səbəb ola bilər.

Hücumlar nəticəsində sənayenin ən böyük beş oyunçusu da daxil olmaqla 18 gəmiçilik şirkətinin yük marşrutları dəyişdirilib. “Time” qəzetinin yazdığına görə, Qırmızı dəniz uzunmüddətli perspektivdə bağlanarsa, əsas zərəri Avropa və Aralıq dənizi ölkələri görəcək. Tunis və Əlcəzair xüsusilə həssasdır, çünki onların Asiya ilə ticarətinin böyük hissəsi Süveyş kanalından keçir. İndiyə qədər ən çox itirən ölkə iqtisadiyyatı Süveyş kanalının tranzit ödənişlərindən asılı olan Misirdir ki, bu da əhalisi ən sıx olan ərəb ölkəsinin bütün valyuta gəlirlərinin dörddə birini təşkil edir.

Müharibəyə hazırlıq

Bu arada, dekabrın 31-də amerikapərəst koalisiyanın hərbi qüvvələri ilk dəfə husilərlə qarşı-qarşıya gəlib. ABŞ vertolyotları üsyançıların hücumuna məruz qalan Sinqapur bayrağı altında üzən konteyner gəmisindən qəza siqnalı alıb. Koalisiya gəmiləri Husilərə məxsus dörd qayıqdan üçünü batıraraq on üsyançını öldürüb. ABŞ, Böyük Britaniya və daha 12 ölkə yanvarın 3-də husilərə ultimatum təqdim edərək, hərbi müdaxilə ilə hədələyib.ABŞ Yəməndə hava hücumları üçün potensial hədəflərin, o cümlədən radar qurğuları, raket və pilotsuz təyyarələrin buraxılış məntəqələri və sursat anbarlarının siyahısını artıq tərtib etdiyini bildirib.

Eyni zamanda, Vaşinqton regionda hərbi mövcudluğunu artırır. Noyabrın sonunda Pentaqon "Dwight Eisenhower" təyyarədaşıyan gəmisini müşayiət edən zərbə qrupu (Raket kreyseri və Gravely və Stethem esminesləri) ilə birlikdə Fars körfəzinə köçürülüb. “Gerald Ford” təyyarədaşıyan gəmisi də bölgədə vəzifəsinin başına keçib.

ABŞ-ın fəaliyyəti Tehranı qıcıqlandırır. Yanvarın 1-də İran səbəblər göstərilmədən Əlborz təyyarədaşıyan gəmisini Bab əl-Məndeb boğazına göndərib. Həmin gün husilərin əsas nümayəndəsi Məhəmməd Əbdülsalam Tehrana səfər edib. O, İran Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndələri, eləcə də respublikanın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Əkbər Əhmədian ilə görüşüb.

1979-cu ildən bəri ölkədə ən böyük terror aktı olan Kirmanda baş verən terror aktı Tehran və Vaşinqton arasında münasibətləri gərginləşdirib. Yanvarın 3-də general Qasım Süleymaninin öldürülməsinin ildönümündə şəhərdə partlayış baş verib, azı 89 nəfər həlak olub. Daha 286 nəfər yaralanıb. Hadisəyə görə məsuliyyəti İŞİD terror qruplaşması öz üzərinə götürüb.

İranın ali dini lideri Əli Xamneyi hücuma "sərt reaksiya" verəcəyini vəd edib, lakin ABŞ-ın partlayışda iştirakını deməkdən çəkinib. Prezident İbrahim Rəisi baş verənlərə görə “sionist rejimi”, yəni İsraili günahlandırıb. ABŞ Dövlət Departamenti partlayışda İsrailin iştirakına dair heç bir əlamətin olmadığını bildirib və ABŞ-ın iştirakı ilə bağlı hər hansı təklifi rədd edib.

Husilər yenidən təlim keçirlər

ABŞ rəsmi mənbələri bildiriblər ki, prezident Co Bayden administrasiyası İranla böyük bir toqquşmadan qaçaraq husilərin hücumlarına necə cavab verəcəyinə qərar verməyə çalışır. ABŞ Tehrana xəbərdarlıq edib ki, gəmilərə hücumlar dayandırılmalıdır, əks halda mənfi nəticələrə qatlaşmalı olacaq.

Vaşinqtondakı Körfəz Dövlətləri İnstitutunun baş elmi işçisi Əli Alfone bildirib ki, İran ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi dəniz koalisiyası ilə ciddi qarşıdurmada da maraqlı deyil. O qeyd edib ki, keçən il noyabrın 25-də İran İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun ruporu olan “Fars” xəbər agentliyi Husilərin beynəlxalq gəmiçiliyə hücumlarını “İsrailin son illərdə İran neft tankerlərinə qarşı təxribatına cavabdır, müharibəyə reaksiya deyil” kimi izah edib. Ekspertin sözlərinə görə, agentliyin mövqeyi Tehrandakı əhval-ruhiyyəni əks etdirir. “ABŞ və digər koalisiya üzvlərinin də husilərlə döyüşmək arzusu azdır, lakin eyni zamanda onların hücumlarına cavab verməlidir. Buna görə də ABŞ-ın raket buraxılış məntəqələrinə məhdud hücumlar həyata keçirəcəyini gözləyirəm”, - ekspert qeyd edib.

Lakin İran husilərin artan hücumlarını azaltmağa çalışsa belə, üsyançıların öz maraqları və prioritetləri olduğundan, onların hücumları dayandırıb- dayandırmayacağı bəlli deyil. Yəməndə genişmiqyaslı əməliyyata başlamaqla ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya husilər və Səudiyyə Ərəbistanı arasında kövrək atəşkəsi pozmaq riskini də daşıyır. Ölkələr 2015-ci ilin əvvəlindən müharibə aparır və yalnız 2022-ci ildə müvəqqəti barışıq əldə ediblər. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin Amerika koalisiyasına qoşulmaması təsadüfi deyil. Onlar bu cür əməliyyatın bütün risklərini anlayırlar. Ər-Riyadın 2015-ci ildən əməliyyat apardığını və bu əməliyyatı davam etdirsələr də husilərin öhdəsindən gələ bilmədilər. Yəmənin müxtəlif siyasi qüvvələri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan Əbu-Dabi də bu zonada eskalasiyanın əleyhinədir.

Səudiyyə Ərəbistanı 2015-ci ildən bəri Yəməndəki husilərlə mübarizəyə ayda 5-6 milyard dollar xərcləyib, lakin məğlubiyyətini etiraf etmək və narahat atəşkəs imzalamaq məcburiyyətində qalıb. Bu il necə, müharibəmi, yoxsa sülhmü dominantlıq edəcək?

V.VƏLİYEV