Çoxqütblü, yoxsa bipolyar? - ANALİTİK

Dünya qütblərə bölünüb. Əlbəttə, biz coğrafi qütblərdən yox, siyasi qütblədən danışırıq. İri dövlətlər idarəetmə üsulu olaraq qarşılıqlı anlaşma əvəzinə zoru seçdikləri andan müxtəlif düşərgələrdə mövqeləniblər. “Kim bizdən deyilsə, düşmənimizdir”, prinsipi bütün səngərlərə aiddir və bir növ həyatda qalma instinktinə çevrilib. Ötən əsrimizin 90-cı illərinə kimi kapitalizm və sosializm düşərgələri iki qütblü dünyamızın siyasi xəritəsini cızmışdılar. Elə bir ölkə yox idi ki, bu qütblərdən birinin çətiri altında olmasın. Sosializm düşərgəsi dağıdıldı və Qərb dünyası yeni müstəqil ölkələri ələ keçirmək üçün hərəkətə keçdi. Əlbəttə, bir qütbdən digərinə keçid bir o qədər də asan olmadı. Bir ölkə bu yolu yumşaq, ağrısız keçsə də, əksər ölkələr münaqişə və müharibələrlə üzləşməli oldular. Səbəb, köhnə və yeni “ağalar”ın razılığa gələ bilməməsidir.

2023-cü ildə isə mərkəzlərdən qaçan dünya ölkələri iki düşərgədə birləşdilər - ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi kollektiv Qərb və Qərb dünya düzəninə alternativ olan Çin, Rusiya və digər ölkələrin qeyri-rəsmi ittifaqı. ABŞ-Çin-Rusiya üçbucağı çərçivəsində baş verən iki əks beynəlxalq münasibətlər modeli arasında baş verən toqquşma əsas güc mərkəzlərinin barışacağına ümidləri dəfn etdi. ABŞ və Çin arasında praqmatik qarşılıqlı əlaqə utopiyaya çevrildi. Eyni zamanda, Rusiya Federasiyası ilə ÇXR-in yaxınlaşması Ukrayna münaqişəsindən çıxış yolu tapmağa imkan vermədi. Pekin hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağıran Ukrayna ilə bağlı sülh planını irəli sürdü, lakin Moskva Kiyev təslim olana qədər hərbi əməliyyatları davam etdirmək niyyətini təsdiqlədi.

Həmişə qarşıdurma tonunda

Münasibətləri 2023-cü il ərzində dünyanı gərgin vəziyyətdə saxlayan iki super güc, ABŞ və Çin uzunmüddətli qarşıdurma dövrünə qədəm qoyub. Bu əsas nəticə iki ölkə arasında münasibətlərin Soyuq Müharibə - 2 şəraitində necə qurulacağına dair əks fikirləri saxlayaraq diplomatiyanın praqmatik əməkdaşlığa keçidə nail ola bilmədiyini ortaya qoyan son aylarda baş verən hadisələrdən irəli gəlir. 2022-ci ilin noyabrında ABŞ prezidenti Co Bayden və Çin prezidenti Si Cinping Balidə keçirilən G20 sammiti çərçivəsində iki ölkəni bir-birinə daha da yaxınlaşdırmaq üçün işə başlamaq barədə razılığa gəliblər. Lakin Yeni il tətillərindən sonra ABŞ və Çin arasındakı qarşıdurmada qısa möhlət öz yerini yeni eskalasiyaya verdi. Vəziyyəti ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Hava Hərəkətliliyi Komandanlığının rəhbəri Mayk Minihan şərh edərək Amerikanın Çinlə birbaşa toqquşmasını proqnozlaşdırdı. Tabeliyində olanlara göndərilən memorandumda qeyd olunub ki, Çin prezidenti Si Cinping fürsət pəncərəsindən Tayvana qarşı qəti addımlar atmaq üçün istifadə edə bilər. Çünki ABŞ diqqəti 2024-cü ildə keçiriləcək seçkilərə yönəldəcəyindən qarşı tərəf bunu başqa istiqamətə yönləndirə bilər.

Generalın proqnozu prezident Baydenin Pekinlə qarşıdurma səviyyəsini azaltmaq səylərini dəstəkləməyən ABŞ Konqresində tələb olunurdu. Düşünmək olar ki, bu, Bayden vəzifədə olarkən, zəiflik nümayiş etdirərkən baş verə bilər. Tayvanda və Hind-Sakit Okean regionunda Çinlə münaqişənin şahidi olma ehtimalımız çox yüksəkdir.

Çin Tayvanda səs verir

Az sonra Vaşinqton və Pekin arasında barışıq daha güclü zərbə aldı. Söhbət ABŞ hava məkanında fevralın əvvəlində vurulan Çinin “casus şarının” hekayəsindən gedir. Nümayəndələr Palatası president Baydeni qərarsızlıqda, Pekini isə “beynəlxalq ictimaiyyəti aldatmaq” cəhdində ittiham edən qətnaməni təsdiqləyib. Belə ki, respublikaçılar hadisə ilə bağlı izahatlarını qənaətbəxş hesab edərək, Ağ Ev və Pentaqona təzyiqləri artırıblar.

Gözlənilməz fəsadlara baxmayaraq, Co Bayden respublikaçıların təzyiqinə boyun əymək fikrində olmadığını bildirib. Casus şarının hekayəsi, eləcə də Amerika hərbçilərinin xəbərdarlıqları Ağ Evi Pekinlə dialoqu bərpa etmək planlarından əl çəkməyə məcbur etmədi. ABŞ prezidentinin Konqresin hər iki palatasının üzvlərinə etdiyi illik “İttifaq vəziyyəti” çıxışı göstərici idi. Gözlənilənlərin əksinə, Co Bayden şar hekayəsini yalnız bir dəfə xatırladıb və Pekinlə münaqişə deyil, rəqabət arzusunu təsdiqləyib.

Daha sonra ilin sonuna qədər ABŞ-Çin münasibətlərinin əsas intriqası Co Bayden və Si Cinpinin ikinci dəfə görüşüb-görüşməyəcəyi və Vaşinqton və Pekinin normallaşma üçün yeni şans əldə edib-etməyəcəyi sualı oldu. Aylarla davam edən danışıqlardan və rəsmi səfərlərin mübadiləsindən sonra Bayden və Cinpinin komandaları noyabrın ortalarında San-Fransiskoda keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) 30-cu sammiti çərçivəsində görüşdülər. Ancaq ABŞ-Çin istiqamətində diplomatik səylər heç bir uğur gətirmədi. Danışıqlar nəticəsində liderlər yalnız iki ölkənin hərbçiləri arasında əlaqələrin bərpası və narkotiklərlə mübarizə üzrə işçi qrupunun yaradılması barədə razılığa gəldilər. Pekinin çoxsaylı sanksiyaları ləğv etmək və “idarə olunan rəqabət” modelindən imtina etmək çağırışları Vaşinqtonu strategiyasını dəyişməyə məcbur etməyib. Çin lideri ilə əvvəlcə “konstruktiv və məhsuldar” kimi qiymətləndirdiyi danışıqlardan sonra Co Bayden qəfildən Si Cinpini “diktator” adlandırdı. Beləliklə, Baydenin bu sözləri Pekində yeni qəzəb doğurdu, Vaşinqtonun Pekinlə münasibətləri normallaşdırmaq səyləri puça çıxdı.

Bütün mənfi cəhətlərə qarşı 1+1

ABŞ-Çin münasibətlərinin normallaşmasına nail olmaq üçün uğursuz cəhdlər Moskva ilə Pekin arasında gələcək yaxınlaşma üçün katalizator oldu. Rusiyanın Qərbdə “birbaşa təhlükə”, Çinin isə “strateji çağırış” elan edildiyini nəzərə alaraq, eyni geosiyasi qayığa düşmüş Pekin və Moskva təmasları intensivləşdirməyə məcbur oldular. Nəticədə, 2023-cü ildə Rusiya və Çin arasında qeyri-rəsmi ittifaq müxtəlif beynəlxalq platformalarda və forumlarda, o cümlədən BRİKS, ŞƏT, G20, BMT, APEC-də rəng tonu yaratmağa çalışdı. Qlobal Cənubda Qərblə ziddiyyətli və ya problemli münasibətləri olan inkişaf etməkdə olan dövlətlərin böyük bir qrupuna müraciət edən Pekin və Moskva Qərbin monopoliyasını rədd etdilər. Nəticədə, onlar çoxqütblü dünyanın bir növ ikili qütbü kimi meydana çıxdılar, yeni, tez-tez situasiya olsa da, müttəfiqlərə və tərəfdaşlara çevrilməyə hazır olduqlarını göstərdilər. Si Cinpinin ən yüksək dövlət statusu verilən bu il ilk xarici səfərini mart ayında Rusiyaya etməsi çox simvolikdir. Onun Moskva səfərinə maraq iki amillə bağlı idi. Birincisi, Vladimir Putin Ümumçin Xalq Nümayəndələri Yığıncağının mart sessiyasında üçüncü müddətə yenidən seçildikdən sonra Si Cinpinin dərhal görüşmək qərarına gəldiyi ilk lider oldu.

İkincisi, xüsusi hərbi əməliyyatın başlanmasının ildönümündə Pekin gözlənilmədən Ukraynada sülhməramlı roluna namizədliyini irəli sürüb: fevralın 24-də Çin Xarici İşlər Nazirliyinin internet saytında “Ukrayna böhranının siyasi həllində Çinin mövqeyi” adlı sənəd yerləşdirilib. 12 bənddən ibarət plana BMT Nizamnaməsinin tələb etdiyi kimi bütün ölkələrin suverenliyinə hörmət etmək, soyuq müharibə zehniyyətindən əl çəkmək, “müharibədə qalib yoxdur” kimi atəşi dayandırmaq və Pekinin yeganə çıxış yolu adlandırdığı danışıqlara başlamaq çağırışları var idi.

Geosiyasi tərəfdaşlıqlarda praqmatik dəyişkənlik

Pekinin təşəbbüsü ilə bağlı ilk qiymətini verən Vladimir Putin daha sonra bildirib ki, Qərb və Kiyev buna hazır olduqda Çin planının bir çox bəndləri gələcək nizamlanma üçün əsas götürülə bilər. Beləliklə, artıq ilin əvvəlində gözləntilər yaranmışdı ki, Ukrayna münaqişəsinin həllinin açarı Si Cinpinlə Vladimir Putinin təmasları, eləcə də Çin lideri ilə onun nümayəndələri arasında Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə mümkün ünsiyyət zamanı tapıla bilər. Çinin Qərbdə sülh planına şübhə ilə yanaşmasına baxmayaraq, Pekin dərhal atəşkəs və siyasi həll ideyasının praktiki tətbiqini təmin etmək üçün çox səy göstərdi. May ayında Çinin Avrasiya məsələləri üzrə xüsusi nümayəndəsi Li Hui Avropa turnesinə çıxdı və onun proqramına Ukrayna, həmçinin Polşa, Fransa, Almaniya və Rusiyaya səfərlər daxil idi.

“Tələb olunan böhranın təcili siyasi həllinə ehtiyac olduğunu dərk etməkdir. Mürəkkəb suallara sadə cavablar yoxdur. İstənilən hərtərəfli həll həmişə ilk addımdan başlayır. Biz əbədi olaraq gözləyə bilmərik", bunu Çin Xalq Respublikasının daimi nümayəndəsi Zhang Jun BMT Təhlükəsizlik Şurasının iclasında deyib. Pekinin Ukrayna münaqişəsində sülhməramlı kimi çıxış etmək cəhdi ekspert icması tərəfindən böyük geosiyasi təlatümlərə və iqtisadi sanksiyalar müharibəsinə səbəb olan böhranın tezliklə həllinə nail olmaq istəyi kimi qiymətləndirilib və bu, təkcə Rusiyaya deyil, həm də onun ən yaxın strateji tərəfdaşı Çinə getdikcə daha çox zərbə vurur.

Rusiyaya sanksiya təzyiqi kontekstində Çin Moskva ilə ticarətə məhdudiyyətlər qoymayan dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı olaraq qalır. Bununla belə, bu vəziyyət artıq böhran və münaqişələrlə yüklənmiş Çinin Qərblə münasibətlərində ciddi qıcıqlandırıcı olaraq qalır.

Çinin Rusiya üçün heç vaxt olmadığı şey

Ötən ilin sonuna qədər Çin sülh planına maraq azalmağa başladı, çünki onun həyata keçirilməsi üçün ilkin şərtlər meydana çıxmadı. Vladimir Putinin oktyabrda Pekinə “Bir kəmər, bir yol” Forumu üçün səfəri zamanı Çinin sülh planından söz açılmayıb. Çin mediasına müsahibəsində Vladimir Putin Si Sinpinlə təmaslarını vurğulayaraq, onu “müvəqqəti”lərdən fərqli olaraq “əsl dünya lideri” kimi xarakterizə edib. İlin sonunda Vladimir Putin Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı məqsədlərindən əl çəkmək niyyətində olmadığını və Kiyev təslim olana qədər hərbi əməliyyatları davam etdirəcəyini təsdiqləyən bir sıra yeni yüksək profilli bəyanatlar verdi. Beləliklə, Pekinin Ukrayna münaqişəsinin tezliklə həllinə olan ümidləri özünü doğrultmadı. Si Cinpinin diplomatik səyləri puç oldu. Bu, Pekini Moskvaya dəstəyindən əl çəkməyə məcbur etməyəcəyi kimi, iki ölkə arasında daha da yaxınlaşmağa da kömək etməyəcək.

Beləliklə, dünyanın hərbi-siyasi mənzərəsi hər iki düşərgələrdə mənzillənmiş tərəflərin mövqelərindən geri addım atmayacaqları görüntüsü yaradır. Əgər dünyada üçüncü və həm də balanslaşdırıcı qütb, yaxud tərəf mövcud deyilsə, mütləq müharibəmi olmalıdır? Bəs, BMT, bu təşkilat nə işə yarayır? Arbitr olmaq azdır, əsas məsələ oyunu düzgün və ədalətli idarə etməkdir.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var.