Fələstinin gələcəyi varmı? - ANALİTİK

İsraili dayanmasa, Qəzza bütün bölgəni yandıra bilər

Fələstin məsələsi sözün əsl mənasında beynəlxalq gündəmə düşüb. Oktyabrın 7-dən sonra birdən hamının yadına düşdü ki, BMT-nin Fələstində iki dövlət yaratmaq qərarlarına zidd olaraq, yalnız bir yəhudi dövləti var. Hələ 1947-ci ildə BMT Baş Assambleyası Fələstini iki dövlətə - yəhudi və ərəb dövlətlərinə bölmək qərarına gəldi. Qüdsə beynəlxalq şəhər statusu verdi ki, orada münaqişə olmasın. 1948-ci il mayın 14-də İsrailin Müstəqillik Bəyannaməsi imzalandı və dünya xəritəsində yəhudi dövləti peyda oldu.

Ertəsi gün birinci ərəb-İsrail müharibəsi başladı. Bunun nəticəsi fələstinlilərin kütləvi köçü (Nəkbə) və İsrail ərazisinin genişləndirilməsi oldu. Həmin dövrdə 1,4 milyon fələstinlinin 800 mini öz torpaqlarını tərk etdi. 1967-ci il müharibəsi nəticəsində İsrailin ərazisi daha da artdı. 1964-cü ildə Ərəb Dövlətləri Liqasının qərarı ilə Fələstin Azadlıq Təşkilatı (FAT) yarandı. 1988-ci ilin noyabrında FAT-ın Milli Şurası müstəqil Fələstin dövlətini elan etdi, lakin bu, heç bir əraziyə nəzarət etmədiyi üçün sırf simvolik bir addım idi. 1990-cı illərin əvvəllərində İsrail Fələstin Muxtariyyətinə (FM) yəhudi dövlətinin nəzarətində olan bəzi əraziləri idarə etməyə icazə verdi. FAT və İsrail Oslo 1 (Fələstinin özünüidarəsi üçün müvəqqəti razılaşmalar) və Oslo 2 (Fələstinlilərlə İsrail Dövləti arasında İordan çayının qərb sahili və Qəzza zolağında müvəqqəti sazişlər) bağladılar. Ancaq bu, sülh gətirmədi, çünki Fələstin Muxtariyyətinin heç nəyə nəzarəti yox idi. Fələstinlilər arasında vətəndaş müharibəsindən sonra Qəzza zolağı 2007-ci ildən Müsəlman Qardaşlarının ideologiyasını qəbul edən HƏMAS (Hərəkat əl-Mukauta əl-İslamiyyə) islamçı hərəkatının nəzarətinə keçdi. İordan çayının qərb sahili və Şərqi Qüds isə İsrailin nəzarətində qaldı.

HƏMAS oktyabrın 7-də “Əl-Əqsa Daşqını” əməliyyatına başlamasını rəsmi olaraq İslamın üçüncü müqəddəs məkanı olan Qüdsdəki Məscidül-Əqsanın İsrail tərəfindən təhqir edilməsi və İordan çayının qərb sahilində yəhudi məskunlaşanların zorakılığının artması kimi əsaslandırıb. Bu əməliyyatın planlaşdırılması və hazırlanması ilə bağlı çox şey məlum deyil. Amma istənilən sirr zamanla üzə çıxır. Artıq bəzi nəticələr çıxarmaq olar. İsrail tarixinin ən sağçı hökuməti sayılan Benyamin Netanyahunun hazırkı gərginliyə səbəb olması barədə geniş müzakirələr aparılır. Hətta Netanyahu ilə birgə hakim koalisiyadakı tərəfdarı, maliyyə naziri Bezalel Smotriç və sağçı Yəhudi Gücü Partiyasının lideri, milli təhlükəsizlik naziri İtamar Ben-Qvir ölkədə baş verənlərə görə məsuliyyət daşıdıqları barədə fikirlər dolaşmaqdadır. İordan çayının qərb sahili və Əl-Əqsa məscidində baş verən təxribatların əsl səbəbləri və günahkarları üzə çıxarılarsa, indi Qəzzada baş verənlərin günahkarlarının da kim olduğu bəlli olar. Qərbdə də dəfələrlə bəyan ediblər ki, İsrail Fələstinin müstəqil dövlət yaratmaq ambisiyalarını boğmalıdır. 2023-cü ilin yazından etibarən bölgədə baş qaldıran zorakılıqlar etnik təmizləmə həddinə qalxdı, on minlərlə sakin İordan çayının qərb sahilindəki evlərindən çıxarıldı. HƏMAS isə bundan istifadə edərək təşkilatı Fələstin Azadlıq Hərəkatının əsas hərəkətverici qüvvəsi elan etmək qərarına gəldi, nəinki İsraildən qisas almağa, hətta onu məhv etməyə, alçaltmağa, bununla da özünün ərəb dünyasında, xüsusən də Fələstin diasporunda nüfuzunu gücləndirməyə çalışdı. Eyni zamanda, onun rəqibi olan FƏTH kimi tanınan Fələstinin Milli Azadlıq Hərəkatını, eləcə də prezident Mahmud Abbası və Fələstin Muxtariyyətini xoşagəlməz məqamda ifşa etmək qərarına gəldi. HƏMAS həm də İordan çayının qərb sahilində və Şərqi Qüdsdə dəstəklənəcəyinə və Livan Hizbullah-ının ikinci anti-İsrail cəbhəsi açacağına ümid edirdi. HƏMAS-ın mühüm məqsədi də Səudiyyə Ərəbistanı ilə İsrail arasında münasibətlərin normallaşdırılması üzrə danışıqları pozmaq oldu. HƏMAS-ın siyasi lideri İsmayıl Haniyə həmişə açıq rəqib olub. Həqiqətən də bu razılaşmaların köməyi ilə İsrailin Fələstin Muxtariyyətinə güzəştlərini minimuma endirməyə və iki dövlət arasında razılaşmanın həyata keçirilməsini gündəmdən çıxarmağa nail oldu.

Hadisələrin inkişafı İsrailin güc strukturları arasında koordinasiyanın zəifliyini də üzə çıxardı. 7 oktyabr faciəsində kimin günahkar olması ilə bağlı Nazirlər Kabineti ilə hərbçilər arasında münasibətlər hələ də aydınlaşdırılır. Siyasətçilərin İsrailin imicinə mənfi təsir göstərən bəyanatları ölkənin baş prokuroru Qali Baharav-Miaranı dinləmələr keçirməyə məcbur edib. O, rəsmiləri İsrailin “düşmənləri” tərəfindən “müharibə cinayəti” kimi şərh edilən “tələsik bəyanatlara” qarşı xəbərdarlıq edib. Söhbət kənd təsərrüfatı naziri, Təhlükəsizlik Kabinetinin üzvü Avi Dixterdən (o, Şin Bet ümumi təhlükəsizlik xidmətinin direktoru, daxili təhlükəsizlik naziri idi), irs naziri Amichai Eliyahu və Knesset sədrinin müavini Nissima Vatoridən gedir. Baş prokurorun sözlərinə görə, bu qəbildən olan bəyanatlar beynəlxalq hüquqa ziddir. Netanyahu onu dəstəkləməyə məcbur oldu. Baş nazir kabinet üzvlərinə "bir gün sonra peşman olacaqları" "susmağı və danışmamağı" öyrənməyi tövsiyə etdi.

Hərbçilər arasında itkilər artdıqca və Qəzzada əməliyyat uzandıqca, İsrail hökumət dairələrində ziddiyyətlər və Netanyahunun siyasətindən ictimai narazılıq artacaq. Rəsmi məlumatlara görə, oktyabrın 7-dən indiyədək İsrail Müdafiə Qüvvələrinin (IDF) 391 əsgəri həlak olub. Faktiki itkilərin nə olduğu məlum deyil. İsrail hakimiyyəti üçün aktual məsələ girovların azad edilməsidir. Onların əksəriyyəti HƏMAS tərəfindən sektorun cənubuna aparılıb. Onları azad etmək üçün ya bütün Qəzza zolağını işğal etməlisən, ya da HƏMAS ilə danışıqlar aparmalısan. Netanyahu uzun müddət müqavimət göstərdi, çünki bu, onun üçün Fələstin siyasətinin uğursuzluğu deməkdir. İsrail ictimaiyyətinin təzyiqi ilə o, HƏMAS ilə mübadilə razılaşmasına razılıq verməyə məcbur olub. Müqavilələr İsrail həbsxanalarından 150 yeniyetmə və qadının azad edilməsi müqabilində anklavda saxlanılan 50 uşaq, yeniyetmə və qadının azad edilməsini nəzərdə tuturdu. Noyabrın 24-ü səhər saatlarında atəşkəs qüvvəyə minib. HƏMAS bunu qələbə kimi qiymətləndirib.

Müxalifət lideri Yair Lapid Netanyahunu baş nazir postundan uzaqlaşdırmağa çağırıb. Onun fikrincə, indiki hökumət dövründə ölkə “daha pis vəziyyətə düşüb”. Lapid əmindir ki, Netanyahu artıq Nazirlər Kabinetinə rəhbərlik edə bilməz və ölkənin əhəmiyyətli dəyişikliklərə ehtiyacı var. Keçmiş hərbçilər və müxalif İsrail siyasətçiləri arasında Qəzzadakı xəstəxanalar ətrafındakı vəziyyətin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən İsrailə qarşı istifadə oluna biləcəyi ilə bağlı qorxular var. Sektordakı 51 tibb müəssisəsindən yalnız 9-u tibbi yardım göstərə bilir. Həmçinin belə bir fikir var ki, girovların həyatını xilas etmək üçün “hamı üçün” prinsipi ilə mübadilə aparılmalı idi. Əgər azad edilmiş fələstinlilər HƏMAS sıralarına qoşulsalar, o zaman ÇAXAL döyüş meydanında keçmiş əsirlərin hər biri ilə üz-üzə gəlmək imkanı əldə edəcək.

Əgər ABŞ Fələstin-İsrail münaqişəsinin həllində konstruktiv mövqe tutsaydı, indi Fələstində və İsraildə silsilə dəfn mərasimləri olmazdı. İsrail hökumətinin keçmiş müşaviri Daniel Levinin fikrincə, Amerikanın baş verənlərə loyal münasibəti bütün Yaxın Şərqdə sabitliyi pozacaq. Ərəb dünyası müharibə istəmir. Üstəlik, bir çox ərəb ölkələri HƏMAS-ı ideologiyasına görə dəstəkləmir və Fars körfəzinin monarxiyaları onların rifahını məhv etmək istəmir. Şübhəsiz ki, eskalasiya riski var. ABŞ bundan istifadə edərək Livan Hizbullahını və İranı müharibəyə sürükləməyə çalışır. Hizbullah və İran liderləri başa düşürlər ki, əgər bu baş verərsə, o zaman onlar İsrail ordusunun Qəzzada törətdikləri haqqında danışmağı dayandıracaq və bütün Qərb təbliğat maşını onların üzərinə hücuma keçəcək. Hələlik hər şey Hizbullah və İsrail ordusunun qarşılıqlı atəşi, Yəmən husilərinin Eylatda raket və pilotsuz təyyarələr atması, eləcə də İraq müqavimət qüvvələrinin Suriya və İraqın şimal-şərqindəki Amerika hərbi bazalarına hücumları ilə məhdudlaşır. Bütün hücumlar qeyri-dövlət birləşmələri tərəfindən həyata keçirilir, lakin ABŞ hərbi armadası onlara qarşı heç nə edə bilmir.

Qəzzada dinc əhali arasında itkilərin artması dünyada, xüsusən də müsəlman cəmiyyətində Qərbin siyasətindən artan narazılıqlara səbəb olub. İsrailin anklavda hərbi əməliyyatına razılıq verməsi “Qərbin İslam dünyasına qarşı” sivilizasiya müharibəsi kimi qiymətləndirilir. Əgər siyasi dairələr və amerikalılar bunu başa düşməsələr, o zaman İsrail ordusunun Qəzzada əldə etdiyi qələbə pirrikə çevrilə bilər. Küveyt Universitetinin professoru Bədr əl-Saif qeyd etdiyi kimi, bu müharibə bizə xatırlatdı ki, regionda sülh yalnız münaqişə həll edildikdən və Fələstin məsələsi həll edildikdən sonra mümkündür. İsrailin heç bir diplomatik çağırışı dünya ictimaiyyətinin Fələstin torpağında “iki xalq üçün iki dövlət” yaratmaq qərarını yaddaşlardan silə bilməz.

V.SALAH