Qəzza ilə bağlı 5 ssenari - RAKURS

Qəzza zolağında İsrail və HƏMAS arasında döyüşlər hələ də davam etsə də, dünya mediası və ekspertləri atəşkəsdən sonra Fələstin ərazisinin taleyinin necə olacağını təxmin etmək üçün yarışır. Və getdikcə daha aydın olur ki, İsrail, müsəlman dünyası və ABŞ Qəzza zolağının gələcəyini tamam başqa cür görür. Mühasirəyə alınmış anklavda vəziyyətin inkişafı üçün ən çox müzakirə olunan 5 ssenari müəyyənləşib.

I ssenari: Qəzzanın İsrail tərəfindən işğalı

İsrail HƏMAS-a qarşı mübarizədə hərbi uğur əldə etsə də, onun radikal islamçı hərəkatı tamamilə məhv edə bilməyəcəyi sual olaraq qalır. Yaraqlıların yerin altına gedərək israillilərə qarşı mübarizəni davam etdirməsi riski böyükdür. Bu, Təl-Əvivin qarşısını almaqda qərarlı olduğu yəhudi dövlətinə qarşı yeni terror hücumları üçün zəmin yaradacaq. Bu baxımdan, ən çox müzakirə olunan variantlardan biri də İsrail tərəfindən Qəzza zolağında birbaşa hərbi işğalın bərpa olunmasıdır. Baş nazir Benyamin Netanyahunun son bəyanatı buna işarə edir: "Məncə, İsrail qeyri-müəyyən müddət ərzində Qəzza zolağında təhlükəsizlik üçün ümumi məsuliyyət daşıyacaq, çünki biz buna malik olmadıqda nə baş verdiyini görmüşük".

Digər tərəfdən, İsrail rəsmiləri Qəzzanı işğal etmək niyyətində olmadıqlarını dəfələrlə bəyan ediblər və müdafiə naziri Yoav Gallant kampaniyanın əsas məqsədi kimi hətta “İsraili Qəzza zolağında həyat üçün məsuliyyətdən azad etmək” adlandırıb. Təl-Əvivin Fələstin torpaqlarını işğal etməsinə təkcə ərəb dünyası ölkələri deyil, İsrailin Qərb müttəfiqləri də qarşı çıxır. ABŞ dövlət katibi Antoni Blinken açıq şəkildə bildirib ki, ABŞ İsrailin Qəzzaya nəzarət etməsinə icazə verə bilməz.

İsrailin özü də Qəzzanın ərəb əhalisi tərəfindən heç vaxt hakim rejim kimi qəbul edilməyəcəyini anlayaraq işğal rejiminə qayıtmaqda o qədər də maraqlı görünmür. Bundan əlavə, maliyyə məsələsi vacibdir. Ölkənin 2 milyona yaxın fələstinlini tam qəbul etməsi çox baha başa gələcək. Bununla belə, İsrail hakimiyyəti 2005-ci ildə Qəzzadan çıxarılmasının acı nəticələrini yadda saxlamağa məcburdur ki, bu da əslində, HƏMAS radikallarını hakimiyyətə gətirib. Və ən azı, anklavın müvəqqəti olaraq İsrail hərbçilərinin nəzarəti altında olması istisna edilmir.

II ssenari: Mülki Fələstin Administrasiyası

Bir sıra ekspertlər Qəzza zolağının Fələstin siyasi qüvvələrinin nəzarətinə keçməsini ən real ssenari adlandırırlar (indi bu sektora müstəsna olaraq HƏMAS yarımhərbi qruplaşması nəzarət edir). Xüsusilə, ABŞ Dövlət Departamentinin rəhbəri Blinken bunu “ən ağlabatan qərar” adlandırıb. Hətta İsrail müxalifətinin lideri Yair Lapid belə deyib: “Nəticədə baş verə biləcək ən yaxşı şey Fələstin Administrasiyasının Qəzzaya qayıtmasıdır”. Bununla belə, bu ssenarinin zəif tərəfləri də var. Anklav üçün məsuliyyəti hansı fələstinli siyasətçinin üzərinə götürə biləcəyi qətiyyən aydın deyil. Mahmud Abbasın başçılıq etdiyi Fələstin Milli Rəhbərliyi Qəzza zolağının idarəçiliyinə qayıda bilər, lakin o və onun FƏTH partiyası hətta onların nəzarəti altında olan İordan çayının qərb sahilində, daha radikal Qəzzanı bir yana qoyaq, son dərəcə qeyri-populyardır. Beynəlxalq dəstəyə malik ola biləcək digər mümkün konfiqurasiya qarışıq Fələstin mülki administrasiyasıdır. Bununla belə, müxtəlif Fələstin qüvvələrinin birləşməsi perspektivi hələ də qeyri-müəyyəndir və uzunmüddətli sabitliyə zəmanət vermir.

III ssenari: Ərəb sülhməramlıları

Tez-tez müzakirə olunan ssenarilər arasında Qəzza zolağının ərəb ölkələrinin nəzarətinə keçməsi də var. Vaşinqtonun Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun memorandumunda amerikalı analitiklər bildiriblər ki, “ictimai təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə orqanlarına İsraillə sülh sazişi bağlamış beş ərəb dövlətinin - Misir, İordaniya, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn və Mərakeşin konsorsiumu rəhbərlik edə bilər”.

Qərb mətbuatı hətta İsrail Xarici İşlər Nazirliyindəki mənbələrə istinadən yazıb ki, Təl-Əviv Misirə böyük ümid bəsləyir. Qahirə İsraillə sabit münasibətlər saxlayır və artıq 1948-1967-ci illərdə Fələstin anklavını idarə edib. Bununla belə, “Asia Times”ın yazdığı kimi, Misir Qəzzaya görə də maliyyə və siyasi məsuliyyəti öz üzərinə götürə bilməyəcək qədər yoxsuldur və Müsəlman Qardaşlar düşərgəsindən olan cihadçılarla öz problemləri ilə məşğuldur. Təl-Əvivin Fələstin torpaqlarını işğal etməsinə təkcə ərəb dünyası ölkələri deyil, İsrailin Qərb müttəfiqləri də qarşı çıxır.

IV ssenari: BMT mandatlı ofis

Nəzəri olaraq, hərbi əməliyyatlar başa çatdıqdan sonra Qəzza zolağında BMT-nin himayəsi altında müvəqqəti hökumət yaradıla bilər. Oxşar presedentlər var: 1999-cu ildə Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsi ilə Kosovo BMT-nin müvəqqəti administrasiyasının nəzarətinə verildi. Lakin belə bir ssenari demək olar ki, qeyri-real görünür: bunun üçün bütün böyük dövlətlərin yekdil beynəlxalq dəstəyi və BMT-nin özünün belə riskli avantüraya qoşulmağa hazır olması lazımdır. Bundan əlavə, belə bir ssenari əvvəllər BMT-ni HƏMAS-ı dəstəkləməkdə günahlandıran və bu qlobal arbitrin fəaliyyətinin indi “az faydası” olduğuna inanan İsrail tərəfindən mütləq düşmənçiliklə qarşılanacaq.

V ssenari: Müstəqil Fələstinin yaradılması

Dünyanın əksər ölkələri, o cümlədən Rusiya müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılmasını dəstəkləyir. Amma təəssüf ki, yaxın gələcəkdə bu variant qeyri-real görünür. ABŞ prezidenti Co Baydenin qeyd etdiyi kimi, “Suveren Fələstin dövlətinin yaradılması zəruridir, lakin bu nəticənin dəqiq necə əldə ediləcəyi istər ictimai, istərsə də özəl müzakirələrdə demək olar ki, müzakirə olunmur”. Bütün tərəflərin bununla razılaşdığını və maneə yaratmadığını təsəvvür etsək belə, dağıdılmış Qəzza zolağının yerində necə suveren dövlətin yaradıla biləcəyi tamamilə qaranlıq qalır.

İsrailin mənfi təcrübəsi...

Qəzza zolağının gələcəyi ilə bağlı sualın cavabı İsrailin əsas məqsədinə - HƏMAS-ı məhv etməyə nail olub-olmamasından asılıdır. Əgər bu baş verərsə, o zaman ən çox ehtimal olunan iki ssenari Qəzzanın Fələstin Administrasiyası və ya tam və ya qismən işğalın nəzarətinə keçməsidir. Ola bilsin ki, işğal şəraitində BMT-nin humanitar agentlikləri Fələstin əhalisinin qalan hissəsinin həyat təminatı məsələlərinin həllinə cəlb olunacaq. Qəzzanın BMT sülhməramlılarının, ərəb ölkələrinin və ya regiondankənar güclərin nəzarətinə verilməsi praktiki olaraq mümkün deyil. İsrailin sülhməramlıların olmasına baxmayaraq, Hizbullah qüvvələrinin fəal şəkildə fəaliyyət göstərdiyi Cənubi Livandan qoşunların çıxarılmasında mənfi təcrübə var, buna görə də orada vəziyyət ya birbaşa İsrail qoşunları, ya da İsrailin Fələstin Administrasiyasında yaxşı qurduğu kəşfiyyat xidmətləri tərəfindən idarə olunacaq. Nə Misir, nə də digər ərəb ölkələri Qəzzadakı vəziyyətə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməyə tələsmir, çünki bu, heç bir siyasi divident vəd etmir, yalnız qaçqınlar və təhlükəsizliklə bağlı problemlər yaradır. Bununla belə, böhrandan sonra Fələstin-İsrail nizamlama prosesi bərpa olunarsa, Körfəz monarxiyaları Qəzzanın bərpasına sponsorluq edə bilərlər.

Fələstin dövlətinin yaradılması perspektivlərinə gəlincə, indi bir-birinə zidd olan iki fikir var. Birinə görə, İsrail HƏMAS-ın məğlubiyyətindən sonra ərəb dünyası ilə münasibətləri normallaşdırmağa davam etmək və neft monarxiyalarını Qəzzanın bərpasına pul yatırmağa inandırmaq üçün fələstinlilərə müəyyən güzəştlər edə bilər. Başqa bir nöqteyi-nəzərdən İsrail 7 oktyabr hadisələrindən o qədər qorxub ki, yaxınlıqdakı heç bir Fələstin dövlətinə, hətta silahsızlaşdırılmış dövlətə də dözməyəcək.

Bəs onda nə etməli? Sual hələ də açıq qalır...

V.VƏLİYEV