Qloballaşma mümkündürmü? - ANALİTİK

Qərbin Rusiya və Çini meydandan sıxışdırıb çıxara biləcəyi realdırmı?

Son zamanlar qloballaşma prosesləri səngisə də, dünya bir-birindən asılı çoxqütblü mexanizm olaraq qalır. Ekspertlərin də rəyinə inansaq, Qərbin Rusiya və Çini dünya sistemindən sıxışdırıb çıxarmaq cəhdləri kimi ABŞ-ın hegemonluq iddiaları da səmərəsizdir.

Qlobal təchizat zəncirlərinin kövrəkliyini ifşa edən iki il yarımlıq pandemiyadan və Ukraynada Rusiya ilə Qərb arasında iqtisadi əlaqələri kəsən, qlobal ərzaq və enerji bazarlarını pozan səkkiz aylıq hərbi münaqişədən sonra dünya məhv olmaq nöqtəsindən belə görünür. Belə bir mənzərədə bir çoxlarının fikrincə, qloballaşma nisbətən arxa plana keçib. Ekspertlər iddia edirlər ki, Birinci Dünya Müharibəsi və 1918-ci il qrip pandemiyası qloballaşmanın ilk böyük dövrünü başa vurduğu kimi, Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatı, COVID-19, populizmin qaynar həddə çatması və ABŞ ilə Çin arasında geosiyasi rəqabətin artması da qloballaşma dövrünü geri qaytarıb.

Tanınmış investorlar və siyasətçilər bununla sanki razılaşıblar. Ukraynadakı münaqişə də son üç onillikdə yaşadığımız qloballaşmaya son qoydu, deyə bilmsək də, ona mane olmağı bacardı. May ayında Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva “geo-iqtisadi parçalanma” ilə bağlı xəbərdarlıq etmişdi. Onun sözlərinə görə, ölkələr və şirkətlər "qlobal təchizat zəncirlərini yenidən müəyyənləşdirirlər" və onilliklər boyu davam edən inteqrasiyanı ləğv edirlər.
Qloballaşma artıq dəfələrlə ölü elan edilib: 2008-ci ildə qlobal maliyyə böhranından sonra, 2016-cı ildə Brexit referendumundan və həmin ilin sonunda Donald Trampın seçilməsindən sonra və 2020-ci ildə COVID-19 pandemiyasının başlanmasından sonra. Bu proqnozların heç birinin reallaşmaması analitikləri bir daha “qloballaşma”nı proqnozlaşdırmazdan əvvəl fasilə verməyi düşünməyə vadar etməlidir. Göründüyü kimi, hazırda dünya iqtisadi inteqrasiyanın sonunu deyil, qloballaşmanı oyundankənar vəziyyətdə qoyan geosiyasi tənəzzülü yaşayır.

Həmişəkindən daha çox əlaqə

Qloballaşmanın bir vaxtlar məhv olduğunu bəyan edənlər yanılırlar. Doğrudur, 1970-ci illərdən 2008-ci ilin qlobal maliyyə böhranına qədər olan “hiperqloballaşma” dövrü hegemon Amerikanın ticarətin liberallaşdırılması və qlobal inteqrasiya prosesinə “yuxarıdan aşağı” rəhbərlik etdiyi dövr unikal tarixi an idi. Bu dövr həqiqətən də ölüb və qlobalizmlə - onu təbliğ edən ideologiya və birqütblülüyü dəstəkləyən beynəlxalq nizamla birlikdə basdırılıb.

Hamının qayğısına qalmaq kimi bir iddiası olan ABŞ-ın artıq dünya iqtisadiyyatının “memarı və qarantı” rolunu oynamağa siyasi iradəsi çatışmır. Bu arada Çin ticarət və investisiya siyasətləri ilə dünya nizamını inkişaf etdirmək imkanlarını məhdudlaşdıran iqtisadi problemlərlə üzləşib və heç bir ölkə və yaxud ölkələr qrupu bu boşluğu doldurmaq qabiliyyətində və gücündə deyil. Ancaq bu, qloballaşmanın sona çatması demək deyil. Belə bir nəticə ABŞ-dan dünyada iqtisadi inteqrasiyaya qarşı sərt mövqe nümayiş etdirməyi tələb edərdi. Ritorikanı bir kənara qoyub qeyd etmək lazımdır ki, bu nə Trampın, nə də ABŞ-ın hazırkı prezidenti Co Baydenin dövründə baş verməyib. Daha doğrusu, Birləşmiş Ştatlar daha böyük qloballaşmaya can atmaqda sadəcə olaraq liderlik etməyi dayandırıb. Bu liderlik boşluğu Dünya Bankının keçmiş prezidenti Robert Zoellikin dediyi kimi, “qloballaşmanın idarə edilməsi”ndə zəifləməyə səbəb olub. Lakin qloballaşmanın özü yoxa çıxmır, sadəcə olaraq axınla gedir. Bu proses əvvəlkindən daha az əlaqələndirilmiş, hesablanmış və səmərəli olsa da, hələ də əksər ölkələrin maraqlarına uyğundur.

İqtisadi məlumatlara nəzər salsaq, qloballaşmanın geriyə doğru getdiyi fikri təkzib olunur. Baxmayaraq ki, milli ÜDM-ə nisbətdə qlobal kapital axını bu əsrin birinci onilliyinin ortalarında öz zirvəsindən aşağı düşsə də, transsərhəd investisiyalar artmaqda davam edir və maliyyə bazarının gəlirləri qlobal miqyasda yüksək korrelyasiyalı olaraq qalır. Qlobal mal ticarəti bu ilin əvvəlində pandemiyadan əvvəlki proqnozları üstələyərək, bütün zamanların ən yüksək səviyyəsinə yaxındır. Çoxtərəfli ticarət danışıqları ümumiyyətlə dayandırılıb, lakin 15 üzvdən ibarət Asiya-Sakit Okean Regional Hərtərəfli İqtisadi Tərəfdaşlıq və 11 üzvdən ibarət Hərtərəfli və Proqressiv Trans-Sakit Okean Tərəfdaşlığı Sazişi də daxil olmaqla yeni ticarət sazişləri yaranmağa davam edir. 1990-cı illərdən etibarən qüvvədə olan regional ticarət sazişlərinin sayı durmadan artıb, 2008-ci ildən iki dəfədən çox artıb.

2008-ci ildən bəri malların ticarəti dünya istehsalına nisbətən yavaşlayıb, buna baxmayaraq bu dəyişiklik deqloballaşmanın göstəricisi sayıla bilməz. Əksinə, dünya ticarət nisbətinin sabitləşməsi qismən iqtisadi inkişafın yan təsiridir - qloballaşmanın uğurunun əlamətidir. Ticarətin ÜDM-ə nisbətinin 2006-cı ildən bəri demək olar ki, 30 faiz bəndi azaldığı və böyüklüyünə görə qlobal ticarətin ÜDM-ə nisbətinin azalmasına ən çox töhfə verən Çini misal götürək. Ölkə zənginləşdikcə və iqtisadiyyatı mürəkkəbləşdikcə - bazar islahatları və qlobal bazarlara inteqrasiya yolu ilə - Çinin böyümə modeli ixracdan daxili istehlaka və investisiyaya keçib. Eyni zamanda, daxili tələbat Çində ənənəvi olaraq daha az tələb olunan mallardan xidmətlərə keçib. Çin həmçinin daha az ucuz istehlak malları və daha yaxşı ara məhsullar istehsal edərək, dəyər yaratma nərdivanını yüksəldib və indi daha bahalı ixracatının daha böyük hissəsini daxili bazar üçün istehsal edir. Artan gəlirlərə görə, Çində işçi qüvvəsi indi daha bahadır, bu da ölkəni daha az cəlbedici istehsal mərkəzinə çevirir və ölkənin əsas rəqabət üstünlüklərindən birini aradan qaldırır. Nəhayət, Çin artıq ticarətin liberallaşdırılması və qlobal dəyər zəncirlərinə inteqrasiya imkanlarının çoxundan istifadə edib və tükənib, bu da onun gələcək qloballaşma üçün daha az imkana malik olması deməkdir.

Ümumiyyətlə, bir vaxtlar qapalı olan aşağı gəlirli ölkələr qlobal bazarlara inteqrasiya olunaraq daha zəngin və inkişaf etdiyi kimi, onlar da özlərini təmin edə bilirlər. Çin və son yarım əsrdə qloballaşan bir çox inkişaf etməkdə olan bazarlar indi istehlak etdiklərinin daha çoxunu istehsal edir, istehsal etdiklərini daha çox istehlak edir və istehsal etdiklərinin daha çoxunu yerli istehsal edir. Bu, məlumatlarda dünya ticarətində yavaşlama kimi özünü göstərir, lakin bu, qloballaşmanın yox, tərəqqinin əlamətidir.

Üstəlik, e-ticarət, avtomatlaşdırma, süni intellekt, robototexnika, bulud hesablamaları və uzaqdan iş kimi texnoloji irəliləyişlər bir çox əmək tutumlu istehsal prosesini kapitala və bilik tutumlu prosesə çevirib. Bugünkü iqtisadiyyatda xidmətlərin və qeyri-maddi aktivlərin artan əhəmiyyəti də qloballaşma ilə bağlı yanlış təəssürat yaradır. Xidmətlər və qeyri-maddi ticarət ticarəti 15 ildir ki, sürətlənir və qlobal iqtisadi fəaliyyətin artan payını təşkil edir. Bu, xüsusilə rəqəmsal xidmətlərin ticarəti üçün doğrudur. Məsələn, hazırda kompüter və rabitə xidmətləri bütün xidmət ixracının təxminən yarısını və qlobal ÜDM-in 3%-ni təşkil edir. Tədqiqat və inkişaf, əqli mülkiyyət hüquqları, brendinq, dizayn və proqram təminatı kimi qeyri-maddi aktivlər də ümumi ticarət, investisiya və istehsalın payı kimi əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Bununla belə, ölçmə problemlərinə görə bir çox xidmətlər və qeyri-maddi obyektlər cari ticarət məlumatları ilə əhatə olunmur.

Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, dünya iqtisadiyyatı mürəkkəbləşdikcə ənənəvi qloballaşma yolları köhnəlir. Əslində, dünya indi həmişəkindən daha çox bağlıdır. Qarşılıqlı əlaqələr isə qarşılıqlı asılılıq doğurur, çünki bir-birinə bağlı olan ölkələr nə qədər çox olarsa, onları ayırmaq bir o qədər çətin və bahalı olur.

Qabaqcıl sənaye şirkətləri Rusiyadan məcburi qaydada, həm də tamamilə və yəqin ki, əbədi olaraq ayrılır. Qərb transmilli şirkətləri Rusiyadakı demək olar ki, bütün bizneslərini bağlayıb və ölkədəki aktivlərini ləğv ediblər. Rusiyalı oliqarxlara qarşı sanksiyalar tətbiq edilib və onların aktivləri dondurulub. Rusiya banklarının əksəriyyəti qlobal ödəniş sistemi olan SWIFT-dən kənarlaşdırılıb, hətta Rusiya Mərkəzi Bankının ehtiyatları da dondurulub. İnkişaf etmiş dünya Rusiya enerjisinin alışını dayandırır və Rusiyanın qabaqcıl sənaye mallarına və kritik komponentlərə çıxışını əngəlləyir.

Bu bölgü Rusiyanın iqtisadi, hərbi və geosiyasi mövqeyi üçün ağır nəticələrə səbəb olacaq. Amma çətin ki, Rusiya bütün dünya ilə əlaqəsini kəssin. Ölkə qlobal ÜDM-də kiçik bir paya sahib olsa da, təbii ehtiyatları onu dünya iqtisadiyyatından tamamilə kəsməyə imkan vermir. Çin və Hindistan artıq Rusiya neftinin ticarətini 2021-ci ilin iyununda gündəlik 1,7 milyon bareldən 2022-ci ilin iyununda demək olar ki, 2,8 milyon barelə və endirimlə artırıblar. İnkişaf etməkdə olan ölkələr Rusiya taxılından və gübrəsindən asılı olaraq qalır və bir çox nizami və nizamsız ordular rus silahlarından və muzdlularından istifadə etməkdə davam edir. Dünyanın çox hissəsi Rusiya ilə işini davam etdirəcək.

Bu arada, Birləşmiş Ştatlar və Çin milli təhlükəsizlik üçün vacib hesab edilən sahələrdə onları bir-birindən ayıran intensivləşən geosiyasi rəqabətə qarışıb. Bu sahələr hazırda xarici ticarət və investisiya üçün qapalı olan yarımkeçiricilər kimi ikili istifadəli texnologiyalardan tutmuş bərpa olunan enerji, sosial media və digər informasiya sənayelərinə kimi getdikcə artan sayda “strateji” sektorları əhatə edir.

Lakin bu qismən ayrılıq hələ çox uzağa gedə bilməz, çünki ABŞ və Çin iqtisadiyyatları bir-birindən o qədər asılıdır ki, tam ayrılma həm ölkələr, həm də dünya üçün dağıdıcı olar. ABŞ və Çinin biznes maraqları bir-biri ilə daha az deyil, daha çox iş görmək istəyir. Eynilə, ABŞ-ın Asiya və Avropadakı ən yaxın müttəfiqləri də daxil olmaqla, Çinin yüksəlişindən ehtiyatlı olan əksər digər ölkələr zəmanətli iqtisadiyyatın məhv olmasında maraqlı deyillər və buna görə də ABŞ-da investisiya və mövcudluğu gücləndirirlər.

Gərginliklərə, ticarət müharibələrinə və pandemiya ilə bağlı fasilələrə baxmayaraq, ABŞ və Çin arasında ikitərəfli ticarət artmaqda davam edir. 2019-cu ildəki 557 milyard dollardan 2021-ci ildə 657 milyard dollar idi və bu il 2018-ci ildə müəyyən edilmiş 659 milyard dollarlıq rekordu mütləq keçəcək. Birləşmiş Ştatlar hələ də Çinin ən böyük ticarət və ixrac tərəfdaşıdır və Çin hələ də Birləşmiş Ştatların ən böyük ticarət tərəfdaşı, idxal mallarının ən böyük təchizatçısı və üçüncü ən böyük ixrac bazarıdır.

İnvestisiya fəaliyyəti də əhəmiyyətli olaraq qalır. Qərb korporasiyaları keçmişlə müqayisədə Çinə sərmayə yatırmaq riskindən daha çox narahat olsalar da, geri çəkilmə əlaməti azdır. Keçən il Çinə birbaşa xarici investisiyalar bütün zamanların ən yüksək səviyyəsinə çatdı və Amerika Ticarət Palatasının bu yaxınlarda apardığı araşdırma Çində fəaliyyət göstərən ABŞ istehsalçılarının 83%-nin ölkəni tərk etmək niyyətində olmadığını göstərdi. Cəmi 3%-i hasilatı ABŞ-a “köçmək” niyyətində idi, 60%-i isə Çinə investisiyalarını artırmağı planlaşdırırdı. ABŞ-ın aralıq və son istehsal mallarının idxalı ABŞ istehsalından daha sürətli böyüməyə davam edir ki, bu da istehsalın Çindən Birləşmiş Ştatlara hələ də ciddi dəyişməsinin olmadığını göstərir.

Digər tərəfdən, Pekin texnoloji və iqtisadi cəhətdən özünə güvənmək istəsə də, Çinin iqtisadi inkişafı hələ də Qərblə ticarət əlaqələrindən asılıdır. Birləşmiş Ştatlar, Avropa Birliyi və Yaponiya birlikdə Çinin ixracatının 40%-ni alırlar ki, bu da son on ildə demək olar ki, dəyişməyib. Üstəlik, Çin tək başına qabaqcıl yarımkeçiricilər istehsal etmək qabiliyyətinə malik deyil və ABŞ-ın ixrac nəzarəti və investisiya məhdudiyyətləri ən azı növbəti on il ərzində onları istehsal edə bilməyəcəyini təmin edir. Yarımkeçiricilərin təkcə telefonlar, kompüterlər və avtomobillər kimi istehlak malları üçün deyil, həm də ən qabaqcıl silah sistemləri üçün əhəmiyyətini nəzərə alsaq, Çin sadəcə olaraq ABŞ və müttəfiqlərindən ayrıla bilməz.
Bu o demək deyil ki, ABŞ və Çin yaxınlaşır. Dünyanın ən mühüm geosiyasi əlaqələri hələ də inamdan tamamilə məhrumdur və hər iki ölkənin daxili siyasəti getdikcə antaqonizmə meyllidir. Amerikanın hər iki siyasi partiyasının Çinə qarşı düşmənçiliyi, Çinin “döyüşçü-qurd” diplomatiyası, pandemiya siyasəti, Rusiyanın Ukraynada sərt əməliyyatı və Tayvanla bağlı gərginliyin artması ABŞ-Çin münasibətlərini daha təhlükəli və idarə olunmasını çətinləşdirib. Amma bu münasibətlər pozulmaq ərəfəsində deyil, çünki iki ölkəni birləşdirən bağlar nəinki daha çox əhəmiyyət kəsb edir.

Rusiya ilə Qərbin, Çin və ABŞ-ın qismən ayrılması deqloballaşma demək olmasa da, qloballaşmanın mahiyyətinin dəyişdiyini göstərir. Qlobal iqtisadi nizam beynəlxalq liderliyin olmadığı şəraitdə getdikcə çoxqütblü və parçalanmış olur. Bu o deməkdir ki, geosiyasət getdikcə daha çox iqtisadi hesablamalara daxil olacaq. COVID-19 və Ukrayna münaqişəsinin nümayiş etdirdiyi qarşılıqlı asılılıqlar və zəifliklər iqtisadi təhlükəsizlik məsələlərini gündəmə gətirib. Ölkələr və şirkətlər getdikcə daha çox “müttəfiqlik”, “tərəfdaşlıq”, təchizat mənbələrinin şaxələndirilməsi və ehtiyatların yığılması yolu ilə xarici şoklara qarşı daha dayanıqlı olmağa və geoiqtisadi təzyiqlərdən izolyasiya etməyə çalışacaqlar. Hətta mümkündür ki, ölkələr dostları ilə inteqrasiyanı dərinləşdirdikcə və düşmənlərdən asılılığını azaltdıqca, transsərhəd iqtisadi fəaliyyətin geosiyasi təsir sferalarına bölünməsi də mümkündür.

Qlobal inteqrasiya modellərindəki bu dəyişikliklər onun effektivliyinin azalmasına səbəb ola bilər. Siyasət və geosiyasət son nəticədə tranzaksiya xərclərini artırır və resursların optimal bölüşdürülməsinə mane olur. Lakin bu, qloballaşmanı və onun faydalarını qorumaq üçün hələ də kiçik bir qiymətdir. Səmərəlilik və təhlükəsizlik arasında düzgün balansın əldə edilməsi daha təhlükəsiz və davamlı iqtisadi nizama gətirib çıxaracaq.

QEYD: Yazıda xarici mənbələrdən sitatlar gətirilib.

V.VƏLİYEV