Transxəzər, Orta Dəhliz və... - RAKURS

Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya sammitində beynəlxalq marşrutun Azərbaycan qolu müzakirə olunacaq

Bu gün Asiya ilə Avropanı birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin davamı olan Orta Dəhlizin aktuallığı artmaqdadır. Bu ideya dünyada baş verən gərgin geosiyasi proseslər fonunda meydana çıxıb. Azərbaycan işğal altındakı Qarabağı azad etdikdən sonra regionun digər dövlətlərinin də beynəlxalq iqtisadi layihələrdə iştirakına imkan yaranıb. Eyni zamanda, bu Qələbə Azərbaycanın Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət əlaqələrində mühüm tranzit məntəqəsi olmasını şərtləndirir. Avropa İttifaqına daxil olan bütün dövlətlər Orta Dəhlizin tez bir zamanda formalaşmasını dəstəkləyir və sərmayə yatırılması məsələsini nəzərdən keçirir. Orta Dəhlizi həmçinin, Asiya ölkələri də dəstəkləyir ki, bu da səbəbsiz deyil. Son dövrlərdə Azərbaycan ərazisindən daşınan müxtəlif məhsulların həcminin artmasının əsas səbəbi Orta Dəhlizdə müşahidə olunan intensivliklə bağlıdır. Şimal və cənub qonşularımız sanksiya altında olduğundan Çin, Mərkəzi Asiya və Avropa Azərbaycandan keçən Orta Dəhlizə daha çox maraq göstərir. Çin nəzərə alır ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi Şimal dəhlizi ilə yükdaşımaları məhdudlaşdırıb. Odur ki, Orta Dəhliz məsafə və müddət baxımından daha səmərəli sayılır.

Hesablamalar göstərir ki, Çindən Avropaya gedən yük qatarı Orta Dəhlizi seçərsə, 12 gün ərzində 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət etməlidir. Bu da Asiya ilə Avropa arasında qlobal ticarətdə dəhlizin nə qədər sərfəli və təhlükəsiz olduğunu nümayiş etdirir. Eyni qatar Cənub dəhlizi üzrə göndərilsə, Süveyş kanalı üzərindən gəmi ilə 20 min kilometr yol qət edir. Bu mənada Orta Dəhliz öz imkanları ilə şübhəsiz ki, region ölkələrinin koordinasiyalı əməkdaşlığı sayəsində dünya ticarətinin ən mühüm həlqələrindən biri ola bilər.

Bu gün Azərbaycan Orta Dəhlizin reallaşmasına töhfə verən əsas ölkələrdəndir. Sözügedən marşrut isə Asiya və Avropanı birləşdirən vacib nəqliyyat dəhlizlərindən birinə çevrilmək üzrədir. Eyni zamanda, Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda sözügedən dəhlizə marağın artması müşahidə olunur ki, bu da Azərbaycan ərazisindən daha çox yükün daşınması imkanı deməkdir. Orta Dəhlizin vacib elementinə çevrilmiş Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttinin imkanlarının genişləndirilməsi üçün Azərbaycan dövlət büdcəsindən 100 milyon dollar vəsait ayrılıb. Həmin vəsaitin hesabına yolun illik yükötürmə qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırılacaq və Orta Dəhliz vasitəsilə daha çox yükün daşınmasına imkan yaranacaq. Bundan başqa, Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizə inteqrasiya ediləcək layihələrdəndir. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi Azərbaycan ərazisindən illik təxminən 35 milyon ton yükün daşınmasına imkan verə bilər. Ötən ilin yekunları göstərir ki, Azərbaycan ərazisindən daşınan yükün həcmində 30 faizdən çox artım qeydə alınıb. Bu da regiona, o cümlədən yükdaşımalar baxımından Azərbaycana marağın artmasından xəbər verir. Region nəqliyyat habına çevrilir, Azərbaycan isə burada aparıcı ölkədir və Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi ölkəmizin beynəlxalq yükdaşımalarda mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından vacibdir.

Orta Dəhlizi bir dəyər zənciri də adlandırmaq olar. Amma daha geniş anlamda, bu dəhlizin üstünlükləri və əhatə coğrafiyası Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) əsas əlaqələndiricisi kimi çıxış etməyə zəmin yaradır. Dəhlizin trayektoriyası da onun 1 trilyon ABŞ dollarından çox ümumi daxil məhsula (ÜDM) malik Türk dövlətlərini birləşdirən bir layihə olduğunu deməyə tam əsas verir.

Beləliklə, Çin–Qazaxıstan sərhədindən başlayan Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya ölkələri və Xəzər dənizi üzərindən, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazisindən keçərək Asiyanı Avropa ilə birləşdirən marşrutdur. Regionda yaranmış münbit geosiyasi şəraitdə, Avropa və Asiya arasında ən qısa və rahat marşrut olan bu dəhlizə maraq getdikcə artır. Şimal dəhlizinə əsas alternativ olan Orta Dəhlizlə Çindən Avropaya 7 min kilometr məsafə qət etməklə daşınmalar mümkündür. Avropa ölkələri ilə Çin arasında illik ticarət dövriyyəsi 600 milyard dolların üzərindədir.

2020-ci ildən etibarən Orta Dəhliz ilə ayda iki dəfə olmaqla Türkiyədən Çinə müntəzəm olaraq konteynerlərin daşınması reallaşdırılıb. Təkcə 2021-ci ildə Çin–Avropa arasında, hər iki istiqamət üzrə ümumilikdə, dəmir yolu ilə 84,9 milyard dollarlıq yük daşınması həyata keçirilib. 2020–2021-ci illərdə bu dəhlizdə nəql edilmiş yükün ümumi həcmi 350-530 min ton arası olsa da, təkcə 2022-ci ildə bu rəqəm 3,2 milyon tona qədər artıb.

Aİ-Mərkəzi Asiya sammiti

Aprelin ikinci yarısında Daşkənddə “Avropa İttifaqı - Mərkəzi Asiya” adlı ilk rəsmi sammit keçiriləcək və burada Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyen, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel və region ölkələrinin prezidentləri iştirak edəcəklər. Aİ Mərkəzi Asiyanı tərəfdaşlığını yeni səviyyəyə qaldırmağa və Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna (TİTR) 10 milyard avro sərmayə qoymağa dəvət etməyə hazırlaşır. Tədbir ərəfəsində Xivədə Qazaxıstan və Özbəkistanın başçıları Qasım-Jomart Tokayev və Şavkat Mirziyoyev arasında işgüzar görüş keçirilib, görüş zamanı beynəlxalq və regional gündəliyin müzakirəsi xüsusi vurğulanıb.

Daşkənddə keçiriləcək Aİ-CA sammitinə hazırlıq ötən il başlayıb: Lüksemburqda 5+27 formatında xarici işlər nazirləri enerji sektorunda əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Aİ ölkələrinin ehtiyac duyduğu mühüm xammalın hasilatı və emalı və s. Aİ-nin xarici siyasət departamentinin rəhbəri Josep Borrell region ölkələrini “qlobal çağırışları birgə imkanlara çevirməyə” dəvət edib.

“Daşkənddə keçiriləcək sammitdə müzakirə olunacaq məsələlərdən biri də TMTM-in və ya adətən “Orta Dəhliz”in genişləndirilməsi çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət olacaq. Çünki Avropa Bab əl-Məndəb boğazında dəniz kommunikasiyalarında baş verənləri və Ukrayna ətrafında münaqişənin daha da genişlənməsini nəzərə alaraq, alternativ tapmağa ehtiyac duyur. Lakin Transxəzər marşrutu multimodallığına görə daha mürəkkəb və bahalıdır və buna görə də, məsələn, Qazaxıstan və Rusiyadan keçən Şimal dəhlizi ilə müqayisədə daha az iqtisadi gəlirli və daha az rəqabətlidir. Amma Şimal Dəhlizi, ekspertin fikrincə, sərt sanksiyalar və əks-sanksiya məhdudiyyətlərinə görə daha az cəlbedicidir və bu mənada Orta Dəhlizdən aşağıdır. Buna görə də Avropa TMTM-in inkişafı üçün 10 milyard avrodan çox vəsait ayırmağa hazırdır, amma kredit kimi. “Bu pulu xərcləməzdən əvvəl başa düşməlisiniz ki, infrastruktura qoyulan investisiyaların gəliri aşağıdır. Ona görə də infrastrukturun inkişafı üçün kredit götürsəniz, bu, yığılma effekti verməlidir, o zaman bu, təkcə bir ölkənin deyil, bütün regionun maraqlarına işləyəcək. Buna görə də, nəqliyyat və TMTM-nin inkişafı məsələləri, əlbəttə ki, prezidentlər tərəfindən müzakirə edilib və Aİ-Mərkəzi Asiya sammitində təkcə Qazaxıstan və Özbəkistandan deyil, həm də bütün regiondan təqdim olunacaq ümumi mövqe ortaya qoyulacaq.

Təsadüfi deyil ki, Kasım-Jomart Tokayev Qazaxıstan və Özbəkistan arasında əməkdaşlığı regional tandem adlandırıb. “Qazaxıstan-Özbəkistan tandemi həyati zərurətdir və biz yalnız birlikdə və birlikdə ölkələrimizin davamlı inkişafını təmin edə bilərik”, - deyə Qazaxıstan prezidentinin mətbuat xidməti bildirib.

Ekspertlər hesab edirlər ki, bütün regionun taleyi bu tandemin sabitliyindən asılı olacaq. Qasım-Jomart Tokayevin Qazaxıstan-Özbəkistan tandemi ilə bağlı bəyanatı həm hər iki ölkənin vətəndaşları, elitaları, həm də kənar müşahidəçilər üçün göstəricidir. Göründüyü kimi, bu hal Qazaxıstan və Özbəkistanın bir-biri ilə rəqabət aparmadığını, əksinə, ikitərəfli və çoxtərəfli xarakterli ümumən əhəmiyyətli məsələlərin həlli üçün qüvvələrini birləşdirdiyini əks etdirir. Müvafiq niyyətlər və əməkdaşlığın konkret istiqamətləri, görünür, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında 2034-cü ilə qədər Strateji Tərəfdaşlıq və Müttəfiqlik Proqramında öz əksini tapacaq. Öz növbəsində belə görünür ki, iki ölkənin real siyasi tandeminin formalaşması Mərkəzi Asiyanın regionallaşmasını sürətləndirə bilər. Astana və Daşkənd öz potensialına görə bu prosesin özəyinə çevrilməyə qadirdir. Bircə qalır lazımi tədbirləri görmək. Deməli, Xivə görüşünün nəticələrinin təkcə ikitərəfli deyil, həm də regional gündəliyə müsbət təsir göstərməsi mümkündür.

Astana və Daşkənd iqtisadiyyatdan başlayaraq ardıcıl olaraq əməkdaşlığı gücləndirməyə doğru irəliləyir. Bu, kiminsə xoşuna gəlib-gəlməməsindən asılı olmayaraq, iki ölkənin mövqelərini yaxınlaşdıran strateji kursdur. Üstəlik, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistan bu məsələdən narahatlığını ifadə etmir. Əksinə, regionun iki ən böyük iqtisadiyyatı ilə bir yerdə olmaq, onlarla regional məsələlərin həllində əməkdaşlıq etmək istəyirlər. Qazaxıstan və Özbəkistan tandemi regiona mənfi cəhətlərdən daha çox üstünlüklər verəcək. Üstəlik, başqa ölkələrin maraqlarına toxunmaq məqsədi daşımır.

Qarşıdan gələn sammitdə Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik probleminin müzakirəsi də son dərəcə vacib olacaq. Bu sahədə real təsir göstərə biləcək ən mühüm ölkələr Rusiya, Çin, ABŞ və Böyük Britaniyadır. Həmçinin Türkiyə, İran və Pakistan əhəmiyyətli dəstək verə bilər. Avropa İttifaqı təəssüf ki, əsas oyunçulardan biri deyil. Lakin Əfqanıstan məsələsi ciddi diqqət tələb edir. Bu problemlərin həlli nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin inkişafı, yaşıl enerjinin və bu regionda əməkdaşlığın digər formalarının tətbiqi üçün zəruri şərtdir.

Növbəti razılaşma Aİ-Cənubi Qafqaz ola bilər və olmalıdır. Əks təqdirdə Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanacaq nəqliyyat uzantıları yalnız Xəzərin dibinə qədər çatar. Azərbaycanda bütün logistik imkanlar yaradılıb, Beynəlxalq səviyyəti dəniz limanı inşa edilib, yüksək ötürücülük qabiliyyəti olan neft və qaz kəmərləri Xəzərin Azərbaycan sahillərindən qardaş Türkiyəyə, oradan isə Avropaya qədər uzanır.

V.VƏLİYEV