ŞƏT: Yeni iqtisadi güc mərkəzi - ANALİZ

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına sədrlik Qazaxıstana keçdi

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) əsas vəzifəsi Şərqlə Qərb arasında geosiyasi uçurumun qarşısını almaq olmalıdır, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev ŞƏT ölkələrinin liderlərinin onlayn sammitində bildirib. İclasın yekunlarından biri də ŞƏT-ə sədrliyin Hindistandan Qazaxıstana keçməsi olub. Tokayev əmin olduğunu bildirib ki, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı dünya ictimaiyyətinə davamlı sülhə dair öz baxışını təqdim edə bilər, ona görə də Qazaxıstan sədrliyi çərçivəsində “Ədalətli sülh və anlaşma naminə dünya birliyi haqqında” təşəbbüslə çıxış edəcək. Ölkələr arasında etimad quruculuğu tədbirlərinin gücləndirilməsi, sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunması da perspektivdə olan vacib işlərdən sayılır.

Dünya əhalisinin 45%-i, Yer kürəsinin 15%-i, dünya ÜDM-nin dörddə biri

ŞƏT 2001-ci ildə Şanxayda yaradılmış regional blokdur, təsisçiləri altı dövlət - Rusiya, Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistandır. ŞƏT-in yaradılması ilə bağlı bəyannamədə bildirilirdi ki, iştirakçı ölkələr terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı birgə mübarizə aparmaq niyyətindədirlər. Zaman keçdikcə Şanxay altılığı siyasi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlıq prioritetləri olan nüfuzlu çoxprofilli təşkilata çevrildi. Son illər region iqtisadiyyatının inkişafına, ticarət üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına, logistika zəncirlərinin təkmilləşdirilməsinə, eləcə də ərzaq və enerji təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət yetirilir.

Bu gün ŞƏT Hindistan və Pakistan da daxil olmaqla 8 üzv dövləti, Belarus, İran və Monqolustan da daxil olmaqla 4 müşahidəçi dövləti, həmçinin 13 dialoq tərəfdaşını - Türkiyə, Azərbaycan, Misir, Kamboca, Qətər, Nepal, Səudiyyə Ərəbistanı, Ermənistan, Şri-Lanka, Maldiv adaları, BƏƏ, Küveyt və Myanmanı birləşdirir. Tərəfdaş statusu ŞƏT çərçivəsində bütün müvafiq tədbirlərdə iştirak etməyə imkan verir. Yaxın vaxtlarda bu status Bəhreynə də veriləcək, daha 3 analoji müraciətə və müşahidəçi dövlət statusu almaq üçün 6 müraciətə baxılır. ŞƏT-in əvvəlki sammiti ötən il Səmərqənddə baş tutub.

Hazırda Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının dövlətləri yer kürəsinin 15% ərazisini tutur, dünya ÜDM-nin dörddə birini və dünya ticarətinin 15%-dən çoxunu təşkil edir. Hazırkı görüşün nəticələrindən biri də İranın təşkilata tam miqyasda qoşulması olacaq.

Qasım-Jomart Tokayevin vurğuladığı kimi, ŞƏT mühüm siyasi təsirə, əhəmiyyətli iqtisadi imkanlara və nəhəng insan resurslarına malik unikal Avrasiya təşkilatına çevrilib. Blok ölkələri davamlı inkişaf məqsədlərinə nail olmaq və müasir çağırışların öhdəsindən gəlmək üçün mühüm töhfə verə bilirlər.

“Qlobal dünya nizamının köklü transformasiyası kontekstində biz geosiyasi gərginliyin görünməmiş artımının, ticarət və sanksiya müharibələrinin intensivləşməsinin və bir çox digər müasir çağırışların şahidi oluruq. Beynəlxalq hüququn əsaslarını və onun mühüm prinsipini - bərabər, birgə, bölünməz, hərtərəfli və davamlı təhlükəsizliyi sarsıtmaq adi hala çevrilir. Bu baxımdan, biz BMT-nin mərkəzi və əlaqələndirici rolu ilə daha nümayəndəli, demokratik və çoxqütblü dünya qurmağa sadiq qalmalıyıq”, - Qazaxıstan Prezidenti vurğulayıb.
Sammitdə çıxış edən Qasım-Jomart Tokayev bütün ŞƏT-ə üzv dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət kəsb edən prioritetləri təqdim edib.

ŞƏT prioritetləri

Birinci prioritet alyans məkanında təhlükəsizliyin və sabitliyin təmin edilməsidir. Tokayev vəd edib ki, Qazaxıstanın sədrliyinin diqqət mərkəzində "şərin üç qüvvəsi" - transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik ticarəti və kibercinayətkarlıqla mübarizə olacaq. O, 2025-2027-ci illər üçün terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı mübarizə üzrə əməkdaşlıq proqramının yenilənməsini zəruri hesab edir. Bununla yanaşı, Qazaxıstan eyni dövr üçün ŞƏT-in narkotiklərlə mübarizə strategiyasını qəbul etməyi təklif edir.
Qazaxıstan Prezidenti əmin olduğunu bildirib ki, Əfqanıstandakı böhran xüsusi diqqətə layiqdir və Almatıda BMT-nin Mərkəzi Asiya və Əfqanıstanın davamlı inkişafı üzrə regional mərkəzinin yaradılmasını təklif edir.
İkinci prioritet ticarət-iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsidir. Tokayev açıq-aşkar narazılıqla qeyd edib ki, ŞƏT-in mövcud olduğu 20 ildən artıq bir müddətdə alyans öz himayəsi altında bir dənə də olsun böyük iqtisadi layihə həyata keçirə bilməyib. Səbəb layihə fəaliyyətlərinin maliyyə təminatı mexanizmlərinin olmamasıdır.

Qazaxıstan Prezidenti üçün vəziyyətdən çıxış yolu dünya maliyyə institutlarının ən yaxşı təcrübəsini mənimsəmiş Astana Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzinin bazasında birgə investisiya fondunun yaradılmasıdır.
“Bizim fikrimizcə, ŞƏT-in iqtisadi gündəliyi qarşılıqlı ticarətin artırılması üçün əlverişli şəraitin yaradılması, mövcud ticarət maneələrinin aradan qaldırılması və birgə müəssisələrin yaradılması kimi vəzifələrə yönəldilməlidir”, - deyə Kasım-Jomart Tokayev bildirib.

Qazaxıstan prezidenti həmçinin ŞƏT-in nəqliyyat infrastrukturunun təkmilləşdirilməsini təklif edir, bunun üçün böyük strateji limanlar və logistika mərkəzlərinin tərəfdaş şəbəkəsinin yaradılması lazımdır. “Bir kəmər, bir yol” meqalayihəsinin və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun həyata keçirilməsində birgə iştirakımız “Şimal-Cənub” və “Şərq-Qərb” dəhlizlərinin böyük potensialının açılması üçün bütün ilkin şərtləri yaradır”, - deyə Qazaxıstan Prezidenti bildirib.

Müasir dövrdə enerji əməkdaşlığının gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qazaxıstan Prezidenti Təşkilatdakı həmkarlarına Astanada keçiriləcək növbəti sammitə qədər BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyinə uyğun olacaq ŞƏT-in enerji strategiyasının razılaşdırılmasını təklif edib. “Bu məsələnin müstəsna əhəmiyyətini nəzərə alaraq, biz Qazaxıstanda ŞƏT-in Enerji Forumunu keçirməyə hazırıq”, - Tokayev bildirib: “Bu sənayedə əməkdaşlıq perspektivlərinin ətraflı müzakirəsi bizə enerji təhlükəsizliyini və ölkələrimizin tarazlı inkişafını təmin etmək üçün birləşdirilmiş yanaşmalar hazırlamağa imkan verəcək”.

Sivilizasiyaların kəsişməsi

Qazaxıstan Prezidentinin çıxışında digər prioritet rəqəmsal sahədə əməkdaşlıq olub. Müasir dünyada müxtəlif ölkələr və sosial qruplar arasında “rəqəmsal uçurum” problemi aktual olaraq qalır. Bu boşluq aradan qaldırılmalıdır. Tokayev həmkarlarına xatırladıb ki, ötən il Qazaxıstan BMT-nin elektron hökumət reytinqində 28-ci yerdə qərarlaşıb və bu, ŞƏT-ə üzv ölkələr arasında ən yüksək göstəricidir. Respublikada köklü rəqəmsal transformasiya üçün bütün lazımi şərait yaradılıb, dövlət idarəetmə sistemində İT həllər səmərəli şəkildə tətbiq edilir, inkişaf etmiş bank ekosistemləri yaranıb, elektron ticarət geniş vüsət alır. Buna görə də Qazaxıstan ŞƏT məkanında rəqəmsal mərkəzə çevrilməyə hazırdır. Qasım-Jomart Tokayev Astanada blok ölkələrinin Rəqəmsal Forumunun keçirilməsini, onu texnoparklar və innovasiya klasterləri hovuzu komissiyasının ilk iclası ilə birləşdirməyi təklif edib.

Ekologiya sahəsində əməkdaşlıq da az əhəmiyyət kəsb etmir. Qazaxıstan Prezidenti qeyd edib ki, ekoloji gündəliyi irəli sürmədən dayanıqlı iqtisadi artıma nail olmaq və cəmiyyətin rifahını yaxşılaşdırmaq mümkün deyil. Tokayev müasir dünyada təbii fəlakətlərin kəskin artdığını qeyd edib və buna görə də ŞƏT ilə BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı arasında tərəfdaşlıq əlaqələrinin qurulmasının zəruriliyini bildirib. Ekologiya sahəsində əməkdaşlıq haqqında saziş hazırlamaq, mühafizə olunan təbiət ərazilərinin və ekoloji turizmin inkişafı proqramı qəbul etmək lazımdır. “Mən bütün bu tədbirlərin bu gün qəbul etdiyimiz Bəyannamədə öz əksini tapmış ŞƏT-in “Ekologiya ili” çərçivəsində keçirilməsini təklif edirəm”, – Kasım-Jomart Tokayev təklif edib.

Mədəni-humanitar əlaqələrin, xüsusən də turizmin inkişafı da aktualdır. Tokayev xatırladıb ki, ŞƏT məkanı dünya əhalisinin 45%-ni əhatə edir və potensialı hələ reallaşdırılmamış nəhəng turizm bazarıdır. Qazaxıstan bu istiqamətdə kompleks tədbirlər həyata keçirir - məsələn, ötən il Hindistan, İran və Çin vətəndaşları üçün vizasız rejim tətbiq edilib.

Qazaxıstanın ŞƏT-də sədrliyi dövründə prezident Almatı şəhərinin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının turizm və mədəniyyət paytaxtı elan edilməsini təklif edib.

“ŞƏT-in hüdudsuz genişliyi Avrasiya sivilizasiyasının beşiyidir və mədəniyyətlərin birliyini simvolizə edən unikal “Şanxay ruhu” onun əvəzsiz sərvətidir. Qazax torpağı qədim zamanlardan sivilizasiyaların kəsişdiyi, adət-ənənələrin və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olub. Və bu gün Qazaxıstan ümumi zəngin mənəvi irsin qorunub saxlanmasına və təbliğinə hərtərəfli töhfə verməyə hazırdır”, deyə Kasım-Jomart Tokayev bildirib.
Prezident ŞƏT-in “Ruhani ziyarətgahlar” layihəsinə start verilməsini təklif edib. Qazaxıstanda belə bir ziyarətgah dini filosof Xoca Əhməd Yasəvinin Türküstandakı məqbərəsidir. Orta əsr memarlığının bu əzəmətli abidəsinin təqdimatı ŞƏT-in “Qızıl Orda və onun irsi” konfransında keçiriləcək.

Kasım-Jomart Tokayev Qazaxıstanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının inkişafı üçün yeni strategiya hazırladığını və Qazaxıstanın sədrliyi dövründə blokdakı tərəfdaşlara təqdim ediləcəyini açıqlayıb. Strategiya ən perspektivli sahələrdə ŞƏT-in gündəliyini genişləndirmək üçün nəzərdə tutulub. “Biz ədalətli və harmonik dünyanın gələcəyinə öz baxışımıza malik olmalıyıq, qarşılıqlı məsuliyyət və həmrəyliyə əsaslanan inklüziv inkişaf və yaradıcı tərəqqi yolu ilə inamla getməliyik. Sədrlik estafetini öz üzərinə götürərək, təşkilatdakı statusundan asılı olmayaraq, bütün dövlətlərlə ŞƏT məkanında təhlükəsizliyin, sülhün və rifahın daha da möhkəmləndirilməsi naminə fəal və səmərəli fəaliyyəti davam etdirəcəyik”, - deyə Kasım-Jomart Tokayev yekunlaşdırıb.

Qeyd edək ki, ötən il Qazaxıstanın ŞƏT ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 60 milyard dolları ötüb. Qazaxıstanın təşəbbüsü ilə ŞƏT ölkələri ərzaq təhlükəsizliyi proqramı və milli valyutalarda qarşılıqlı hesablaşmalar üzrə yol xəritəsi qəbul ediblər. Qazaxıstanlı mütəxəssislər 2030-cu ilə qədər ŞƏT-in Enerji Strategiyasını hazırlayırlar. Ümumilikdə Qazaxıstanın ŞƏT-də sədrliyi dövründə 80-ə yaxın işçi tədbir nəzərdə tutulub.

Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin Sosial Elmlər və Kütləvi Kommunikasiyalar fakültəsinin beynəlxalq əməkdaşlıq üzrə dekan müavini Daria Osinina qeyd edir ki, Qazaxıstan bu gün Mərkəzi Asiyada əsas regional gücdür. “Biz birqütblü dünyadan çoxqütblü dünyaya keçidin şahidiyik. Sual olunur: çoxqütblü dünya nizamının institusional konturunu kim dəstəkləyəcək? ŞƏT-in şansı varmı? Əlbəttə var. Birinci amil coğrafi sərhədlərdir. Bu gün əsas logistika dəhlizləri “Şimal-Cənub” və “Şərq-Qərb” ŞƏT ölkələrinin ərazisindən keçir. Bundan əlavə, ŞƏT ölkələri - Çin, Rusiya, İran və Hindistan de-dollarizasiyanı nəzərdə tutan yeni maliyyə-iqtisadi modelin formalaşmasına təkan verir. ŞƏT-in yeni qlobal dünya düzəninin formalaşmasında əsas təşkilatlardan birinə çevrilmək üçün hər cür imkanı var, sadəcə olaraq qüvvələri birləşdirib koordinasiyalı mövqe inkişaf etdirmək lazımdır”, - rusiyalı analitik hesab edir.

V.VƏLİYEV
P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var.