Ətraf mühit faktorları və həyat tərzi xərçəngin yaranmasında hansı rolu oynayır? - ARAŞDIRMA

Xərçəng müasir dövrün ən ciddi ictimai sağlamlıq problemlərindən biri hesab olunur. Elmi araşdırmalar göstərir ki, xərçəng yalnız genetik səbəblərlə izah edilmir; ətraf mühit faktorları və həyat tərzi xəstəliyin yaranmasında həlledici rol oynayır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına əsasən, xərçəng hallarının təxminən 40-50 faizi qarşısı alına bilən risk faktorları ilə bağlıdır. Bu isə göstərir ki, düzgün həyat tərzi və sağlam mühit xərçəng riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Hava çirklənməsi və kimyəvi maddələr
Ətraf mühit faktorları arasında hava çirklənməsi xərçəng riskini artıran əsas səbəblərdən biridir. Xüsusilə sənaye tullantıları, avtomobil qazları və yanacaq məhsullarının yanması nəticəsində yaranan zərərli hissəciklər ağciyər xərçənginin əsas səbəbləri sırasındadır. Dünya üzrə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, yüksək hava çirkliliyi olan şəhərlərdə yaşayan insanlarda ağciyər xərçəngi riski daha yüksəkdir. Bundan əlavə, pestisidlər, ağır metallar və sənaye kimyəviləri uzunmüddətli təsir nəticəsində orqanizmdə mutasiyalara səbəb ola bilər.

Qidalanma vərdişləri və xərçəng riski
Həyat tərzinin mühüm komponenti olan qidalanma xərçəngin yaranmasında birbaşa təsirə malikdir. Həddindən artıq yağlı, işlənmiş, konservləşdirilmiş və fast-food məhsullarının tez-tez istehlakı mədə, bağırsaq və qaraciyər xərçəngi riskini artırır. Xüsusilə nitrat və nitritlə zəngin qidalar kanserogen təsir göstərir. Əksinə, tərəvəz, meyvə və liflə zəngin qidaların müntəzəm qəbulu hüceyrələri qoruyur və xərçəngə qarşı müdafiəni gücləndirir.

Siqaret və alkoqol istifadəsi
Siqaret çəkmə xərçəngin ən əsas və sübut olunmuş risk faktorlarından biridir. Tütün tüstüsündə olan minlərlə zərərli maddə hüceyrə DNT-sini zədələyir və nəzarətsiz hüceyrə bölünməsinə səbəb olur. Siqaret təkcə ağciyər deyil, ağız boşluğu, boğaz, sidik kisəsi və mədəaltı vəzi xərçəngi ilə də birbaşa əlaqəlidir. Alkoqol istifadəsi isə qaraciyər, süd vəzi və həzm sistemi xərçənglərinin riskini artırır, xüsusilə siqaretlə birlikdə istifadə edildikdə təsir daha da güclənir.

Fiziki aktivliyin azlığı və piylənmə
Oturaq həyat tərzi və artıq çəki xərçəngin yaranmasında mühüm rol oynayır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, piylənmə hormon balansını pozur və xroniki iltihabi proseslərə səbəb olur. Bu isə süd vəzi, yoğun bağırsaq və uşaqlıq xərçəngi riskini artırır. Müntəzəm fiziki aktivlik isə maddələr mübadiləsini tənzimləyir və immun sistemini gücləndirərək xərçəng riskini azaldır.

Radiasiya və günəş şüaları
Ətraf mühit faktorları arasında ionlaşdırıcı radiasiya və ultrabənövşəyi şüalar xüsusi yer tutur. Günəş şüalarına uzun müddət və qorunmasız məruz qalmaq dəri xərçənginin əsas səbəblərindən biridir. Xüsusilə solaryumdan istifadə edən şəxslərdə melanoma riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bundan əlavə, tibbi və ya sənaye məqsədli radiasiyaya nəzarətsiz məruz qalma hüceyrə mutasiyalarına yol aça bilər.

Stress və psixoloji faktorlar
Birbaşa səbəb kimi qəbul edilməsə də, xroniki stress və psixoloji gərginlik dolayısı ilə xərçəng riskini artıra bilər. Uzunmüddətli stress immun sistemini zəiflədir, hormonal tarazlığı pozur və bədənin özünü bərpa mexanizmlərini ləngidir. Stressli həyat tərzi çox zaman siqaret, alkoqol və qeyri-sağlam qidalanma kimi riskli davranışlarla müşayiət olunur.

Sosial və iqtisadi faktorlar
Sosial mühit və həyat şəraiti də xərçəng riskinə təsir göstərir. Aşağı gəlirli əhali qruplarında sağlam qidalanma imkanlarının məhdudluğu, tibbi müayinələrə gec müraciət və ətraf mühit risklərinə daha çox məruz qalma halları müşahidə olunur. Erkən diaqnostikanın olmaması xərçəngin gec mərhələdə aşkar olunmasına və müalicənin çətinləşməsinə səbəb olur.

Genetik faktorlar: irsilik nə qədər həlledicidir?
Xərçənglə bağlı geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri xəstəliyin əsasən irsi olmasıdır. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, xərçəng hallarının yalnız 5-10 faizi birbaşa genetik mutasiyalarla əlaqəlidir. BRCA1 və BRCA2 kimi gen mutasiyaları süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi riskini artırsa da, bu genləri daşıyan hər fərddə mütləq xərçəng inkişaf etmir. Ətraf mühit və həyat tərzi faktorları genetik meyli aktivləşdirən əsas mexanizmlərdən biri hesab olunur. Yəni genetik risk mövcud olsa belə, sağlam həyat tərzi bu riski xeyli azalda bilər.

İnfeksiyalar və xərçəng arasında əlaqə varmı?
Bəzi virus və bakteriyaların xərçəngin yaranmasında rolu elmi şəkildə sübut edilib. Məsələn, insan papilloma virusu (HPV) uşaqlıq boynu xərçənginin əsas səbəblərindən biri sayılır. Hepatit B və C virusları isə qaraciyər xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Helicobacter pylori bakteriyası mədə xərçəngi ilə əlaqələndirilir. Bu faktlar göstərir ki, peyvəndləmə və infeksiyaların vaxtında müalicəsi xərçəngin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.

Erkən diaqnostika xərçənglə mübarizədə nə dərəcədə effektivdir?
Xərçəngin erkən mərhələdə aşkarlanması sağqalım ehtimalını kəskin şəkildə artırır. Statistik göstəricilərə əsasən, erkən mərhələdə aşkar olunan xərçəng növlərində müalicənin effektivliyi 80-90 faizə qədər yüksəlir. Mammografiya, kolonoskopiya, PAP-test və digər skrininq üsulları xəstəliyin simptomlar yaranmadan əvvəl müəyyən edilməsinə imkan verir. Buna baxmayaraq, bir çox ölkədə insanlar mütəmadi müayinələrə laqeyd yanaşır ki, bu da xərçəngin gec mərhələdə aşkarlanmasına səbəb olur.

Sağlam həyat tərzi xərçəngin qarşısını ala bilərmi?
Mütəxəssislərin fikrincə, xərçəng hallarının əhəmiyyətli hissəsi sağlam həyat tərzi ilə önlənə bilər. Siqaretdən imtina, balanslı qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik və normal bədən çəkisinin qorunması riskin azalmasında əsas amillərdir. Bundan əlavə, kifayət qədər yuxu, stressin idarə olunması və alkoqol istehlakının məhdudlaşdırılması orqanizmin özünü qoruma mexanizmlərini gücləndirir. Sağlam həyat tərzi təkcə xərçəng deyil, bir çox xroniki xəstəliklərin də qarşısını alır.

Ətraf mühitin qorunması xərçənglə mübarizənin bir hissəsidirmi?
Xərçənglə mübarizə yalnız fərdi səviyyədə deyil, ictimai və dövlət səviyyəsində də aparılmalıdır. Hava, su və torpaq çirklənməsinin azaldılması, sənaye tullantılarına nəzarət və təhlükəli kimyəvi maddələrin istifadəsinin məhdudlaşdırılması uzunmüddətli perspektivdə xərçəng hallarının azalmasına səbəb ola bilər. Ekoloji siyasətlərin gücləndirilməsi səhiyyə xərclərinin azalmasına da müsbət təsir göstərir.

Maarifləndirmə və ictimai şüurun rolu
Xərçənglə mübarizədə maarifləndirmə əsas strateji alətlərdən biridir. İnsanların risk faktorları, profilaktik tədbirlər və erkən simptomlar barədə məlumatlı olması xəstəliyin gedişatını dəyişə bilər. Media, təhsil müəssisələri və səhiyyə qurumlarının birgə fəaliyyəti ictimai şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Xərçəngin yaranması tək bir səbəblə izah edilə bilməz. Ətraf mühit faktorları, həyat tərzi, genetik meyl və sosial şərait bir-biri ilə sıx əlaqədədir. Elmi sübutlar göstərir ki, düzgün seçimlər və sistemli profilaktika ilə xərçəng hallarının əhəmiyyətli hissəsinin qarşısını almaq mümkündür. Bu baxımdan xərçənglə mübarizə yalnız həkimlərin deyil, bütün cəmiyyətin ortaq məsuliyyəti kimi dəyərləndirilməlidir.