ABŞ və İran arasında “tanker müharibəsi”: Hörmüzdə gərginlik hara gedir?

ABŞ və İran arasında aylardır davam edən qarşıdurma yeni mərhələyə qədəm qoyub. Son 24 saat ərzində tərəflər arasında qarşılıqlı hücumların intensivləşməsi əsas diqqəti yenidən Hörmüz boğazına yönəldib.

SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi xəbərə görə, ABŞ qüvvələri üç İran neft tankerinə zərbə endirdiyini açıqlayıb. İran isə buna cavab olaraq ABŞ-ın bölgədəki hərbi gəmilərinə ballistik raketlər atıb və Hörmüz boğazından keçən bəzi neft tankerlərini hədəfə aldığını bildirib. Ekspertlər İranın ABŞ-ın təyyarədaşıyan gəmisinə və esminesinə hücum cəhdini münaqişənin “hesablanmış eskalasiyası” kimi qiymətləndirirlər.

ABŞ üç İran tankerini vurduğunu açıqlayıb

ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına görə, ABŞ qüvvələri üç İran gəmisinə zərbə endirib. Onlardan biri İranın neft ixracında mühüm rol oynayan Xark adası yaxınlığında, digəri isə Cask ərazisində vurulub. Üçüncü, boş tankerə isə ekipajın gəmini tərk etməsindən sonra Oman körfəzində zərbə endirildiyi bildirilib.

ABŞ tərəfi hücumların İranın ABŞ hərbi gəmilərinə ballistik raket zərbələrindən sonra həyata keçirildiyini bildirib. Vaşinqtonun açıqlamasına əsasən, ABŞ-ın təyyarədaşıyan gəmisi və esminesi hücumdan yayınaraq zərər görməyib və amerikalı hərbçilər arasında xəsarət alan olmayıb.

ABŞ Mərkəzi Komandanlığının rəhbəri admiral Bred Kuper bildirib ki, ABŞ hərbi gəmilərinə hücum ediləcəyi təqdirdə İran üçün daha böyük iqtisadi nəticələr yaradılacaq.

İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ABŞ-ın hərbi gəmilərinə bir neçə ballistik raket buraxıldığını təsdiqləyib. Tehran həmin gəmiləri İranın dəniz nəqliyyatına müdaxilə etməkdə və ölkəyə qarşı tətbiq edilən dəniz blokadasında iştirak etməkdə ittiham edib.

İran daha sonra Hörmüz boğazından keçən üç neft tankerinə və ABŞ-la əlaqəli daha üç gəmiyə zərbə endirdiyini açıqlayıb. Tehran bu gəmilərin “icazəsiz marşrut”dan istifadə etdiyini iddia edib.

İran rəsmiləri bölgədəki digər gəmilərə də xəbərdarlıq edərək ABŞ hərbi qüvvələrinin hərəkətlərinə aldanmamağı və “şübhəli” marşrutlardan istifadə etməməyi tələb edib.

Niyə tankerlər hədəfə çevrilib?

ABŞ bildirir ki, zərbə endirilən İran tankerləri İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunu və onun regiondakı müttəfiqlərini maliyyələşdirdiyi iddia olunan milyardlarla dollarlıq “kölgə neft şəbəkəsinin” bir hissəsidir.

İran isə uzun müddətdir ABŞ sanksiyalarından yayınmaq və neft ixracını davam etdirmək üçün “kölgə donanması”ndan istifadə edir. ABŞ-ın İran limanlarına tətbiq etdiyi blokada fonunda neft gəlirləri Tehran üçün daha da mühüm əhəmiyyət qazanıb.

Münaqişənin əsas nöqtələrindən biri isə Hörmüz boğazıdır. Müharibədən əvvəl dünya üzrə neft tədarükünün təxminən beşdə biri bu strateji su yolundan keçirdi. Gündəlik neft axınının təxminən 20 milyon barel olduğu bildirilirdi.

İran ABŞ və İsrailin fevralın 28-də başlayan hücumlarına cavab olaraq boğazın fəaliyyətini faktiki olaraq məhdudlaşdırıb. Vaşinqton isə boğazın açıq olduğunu və neft daşıyan gəmilərin buradan keçdiyini bildirir. Bununla belə, müxtəlif mənbələrin təqdim etdiyi rəqəmlər arasında ciddi fərqlər var.

Hörmüz boğazında vəziyyətin gərginləşməsi qlobal enerji bazarlarında yeni narahatlıqlar yaradıb.

“Brent” markalı neftin qiyməti sentyabrın 4-də bir barel üçün 96,28 dollar səviyyəsində bağlanıb. Bu, iyulun 24-dən etibarən ən yüksək göstəricidir. Müharibə başlamazdan əvvəl neftin qiyməti təxminən 70 dollar idi.

ABŞ-da yanacaq qiymətləri də kəskin yüksəlib. Dizelin orta qiyməti rekord səviyyəyə çataraq gallon üçün 5,85 dollara yüksəlib.

Bu vəziyyət ABŞ-da noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkiləri ərəfəsində Donald Tramp administrasiyası üçün əlavə siyasi təzyiq yaradır. Reuters/Ipsos sorğusuna əsasən, avqustun sonunda amerikalıların yalnız 31 faizi müharibəni dəstəklədiyini bildirib, 63 faiz isə buna qarşı çıxıb.

Münaqişə bundan sonra hara gedə bilər?

Ekspertlərin fikrincə, ABŞ və İran arasında son qarşılıqlı zərbələr münaqişənin daha da genişlənməsi riskini artırır.

Corc Vaşinqton Universitetinin Yaxın Şərq araşdırmaları proqramının direktoru Sina Azodi hesab edir ki, tərəflərdən heç biri geri addım atmaq istəmir. Onun fikrincə, siyasi razılaşma əldə edilməsə, qarşıdurma davam edə və yeni toqquşmalar baş verə bilər.

Ekspert mümkün risklər arasında yanlış hesablamaları və mülki əhali arasında itkilərin artmasını xüsusi qeyd edib. Onun fikrincə, ABŞ regiona əlavə hərbi qüvvələr göndərə bilər, lakin İranın blokadaya qarşı müqavimətdən geri çəkiləcəyi gözlənilmir.

Tehrandakı Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin analitiki Əli Əkbər Dərəini isə ABŞ-ın İran neft tankerlərinə hücumlarının Tehran üçün cavabsız qala bilməyəcək ciddi məsələ olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın dəniz blokadası və sanksiyaları İran iqtisadiyyatına ciddi təzyiq göstərsə də, Tehran blokadanı yarmaq üçün hazırlıq görür.

Nəticə olaraq, Hörmüz boğazında tanker hücumlarının artması ABŞ-İran qarşıdurmasının yalnız hərbi deyil, həm də qlobal enerji təhlükəsizliyi və neft bazarları üçün ciddi riskə çevrildiyini göstərir. Tərəflər geri addım atmadığı və diplomatik həll yolu tapılmadığı halda, qarşıdurmanın daha geniş dəniz əməliyyatlarına və enerji böhranına səbəb olması ehtimalı artır.