Xərçəngin yaranma risklərini necə azalda bilərik? - ARAŞDIRMA

Keçən il dünyada 19,3 milyon insan xərçəng xəstəliyinə tutulub, onların yarıdan çoxu dünyasını dəyişib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vurğulayır ki, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə diaqnostika və müalicənin keyfiyyətsiz olması səbəbindən bu xəstəlikdən ölüm halları xeyli yüksəkdir.

Gec-tez planetin hər beşinci sakini xərçəng xəstəliyinə tutulur. Hər 8-ci kişi və hər 11-ci qadın bu xəstəlikdən ölür. Xərçənglə bağlı ölümlərin 70%-i aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir. BMT-nin Xəbər Xidməti xəbər verir ki, bu cür rəqəmləri ÜST Ümumdünya Xərçənglə Mübarizə Günü ərəfəsində təqdim edir.

2020-ci ildə 19,3 milyon insan xərçəng xəstəliyinə tutulub, 10 milyon insan bu xəstəlik nəticəsində dünyasını dəyişib. Ən çox rast gəlinən xərçəng növü döş xərçəngidir. Sonra ağciyər xərçəngi, kolon xərçəngi və prostat xərçəngi gəlir.

ÜST həmçinin bildirir ki, xərçəng uşaqlar və yeniyetmələr arasında əsas ölüm səbəbi olub. Hər il 400 min uşağa xərçəng diaqnozu qoyulur.

Mütəxəssislərin fikrincə, vəziyyət yalnız COVID-19 pandemiyası fonunda, səhiyyə sistemlərinin son həddə işlədiyi və bütün resursların koronavirusla mübarizəyə yönəldilməsi fonunda pisləşib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2021-ci ildə xərçəngin müalicəsi pandemiya səbəbindən ölkələrin 40%-də hücuma məruz qalıb. Eyni zamanda, xərçəng xəstələrinin COVID-19-dan ölüm riski və xəstəliyin ağır gedişi var.

Xərçəng hadisələrinin sayı, eləcə də xərçəngdən ölənlərin sayı artmaqda davam edir. Progonozlara görə, 2040-cı ildə xərçəngə yoluxma hallarının sayı 2020-ci ilə nisbətən 47% çox olacaq. Ən böyük artım yenə də aşağı və orta gəlirli ölkələrdə olacaq. Mütəxəssislər xərçəngin əsas səbəblərini unutmamağı və həyat tərzinizə müvafiq düzəlişlər etməyi təklif edir.
Siqaret çəkməyin;
spirtli içkilərin istehlakını məhdudlaşdırın;
formada qalın - müntəzəm idman edin, yaxşı yeyin, xüsusən də daha çox tərəvəz və meyvə yeyin;
sağlamlığınıza nəzarət edin və xərçəngə səbəb ola biləcək xəstəliklərə qarşı peyvənd olun - hepatit B və papillomavirusdan və s.
Açıq günəşdə çox vaxt keçirməyin.

Bir çox insanın şüurunda xərçəng və onkologiya ayrılmaz şəkildə bağlıdır, lakin onlar heç də sinonim deyillər. Onkoloji xəstəliklər - xərçənglə məhdudlaşmayan böyük bir təbəqədir. Bunlara, əlbəttə ki, bədxassəli şişlər daxildir, lakin müalicəsi mümkün olmayan, ancaq müşahidə edilənlər də var.

Təhlükəli onkoloji xəstəliyi xoşxassəli şişdən necə ayırd etmək olar?

Çoxlu bədxassəli yenitörəmələr (təxminən 200 ad) var və xərçəng də onlardan biridir. Bu anda xərçəng olduqca yayğıdır, lakin bədxassəli onkoloji xəstəliklərin bütün hallarının yarısını belə təşkil etmir. Dünya alimləri ağciyər xərçənginə qarşı sağlam hüceyrələri məhv etməyən dərman hazırlayırlar. Onların fikrincə, ciddi yan təsirlərə səbəb olmadan insanları effektiv şəkildə müalicə edə biləcək.

Alimlərin fikrincə, bu gün sisplatin əsaslı dərmanlar xərçəngin müalicəsində istifadə olunur ki, bu da xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini ləngidə və dayandıra bilir, eyni zamanda sağlam olanları məhv edir ki, bu da xəstənin orqanizminin ümumi vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.

Həmçinin yüksək aktivliyə malik birləşmə sintez ediblər və onun əsasında xərçəngə qarşı yeni dərman yaratmaq mümkün olacaq. Dərman yalnız xərçəng hüceyrələri üçün zəhərli olacaq və mənfi nəticələr olmadan bədəndən asanlıqla çıxarıla bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, bu gün ağciyər xərçəngi kişilərdə ən çox yayılmış xərçəng növüdür. Qadınlarda daha çox döş xərçəngi özünü göstərir. Son ildə dünyada 2,21 milyon xəstəliyə yoluxma aşkar edilib, bu diaqnozu olan 1,8 milyon xəstə dünyasını dəyişib.

Baş onkoloq Azad Kərimli SİA-ya açıqlamasında dünyada digər xəstəliklər kimi onkoloji xəstələrin sayında artım müşahidə edildyini qeyd edib. Bu, Azərbaycanda da belədir. Onkologiya sahəsində xəstələrin arasında artıma meyillilik var. Lakin burada demoqrafiq göstəricilərə nəzər yetirmək lazımdır. Əhalinin sayı çox olduğu yerlərdə istər-istəməz onkoloji və digər xəstəliklərin sayında artım müşahidə oluna bilər. Bu, gözləniləndir. Bir neçə il əvvəl Azərbaycanın əhalisi 6-7 milyon idisə, o zaman qeydiyyatda 28 min onkoloji xəstə var idi. Bu gün Azərbaycan əhalisinin sayı 10 milyondan çoxdur. Ümumiyyətlə, bu gün insanlar arasında xof yaradıblar ki, onkoloji xəstələr çoxdur, günü-gündən çoxalır. Bu, əsla belə deyil. Yoxlanmağa gələnlərin çoxu xəstənin yaxınlarıdır, onun yanında gələnlərdir. Qıraqdan baxanda isə çox görsənir.

Azərbaycanda ən çox hansı orqanın xərçəng xəstəliyi geniş yayılıb?

Azərbaycanda deyil, bütün dünyada statistik faktdır ki, kişilər arasında ağciyər xərçəngi, traxeya, prostat vəzisi, qadınlar arasında süd vəzisi, uşaqlıq boynunun xərçəngi geniş yayılıb. Məsələn, süd vəzisinin xərçənginin yaranmasında amillər çoxdur. Burada vaxtından tez ərə getmək və ya gec ərə getmək, tez doğmaq, gec doğmaq və ya uşağı əmizdirmək, keçirdiyi infeksion xəstəliklər də rol oynayır. Bu faktorları üst-üstə yığanda xəstəliyin yaranmasına səbəb olan amil böyük olur. Problem əhalinin xəstəliklə maariflənməməsidir. Biz onkoloqlar tək qalmışıq. Bununla bağlı maarifləndirmə aparmaqda bizə heç kim kömək etmir. Camaat bu xəstəliklər haqqında məlumatdan uzaqdır. Bu gün onkologiyanın adı gələndə hər kəs birtəhər olur. Doğrudur, onkoloji xəstəliklərin müalicəsi üçün xaricə üz tutanlar var. Vəziyyət əvvəlki kimi deyil. Bizim “qonşudan geri qalma” prinsipimiz var. Əvvəl-axır qayıdıb bura gəlirlər. Bizdə aparılan müalicə Avropa və ya Amerikadan geri qalmır. Çünki biz Avropa, Amerika protokolları ilə işləyirik.

Ona görə də deyirəm ki, camaatda inam oyatmaq lazımdır. Birincisi, heç vaxt xəstəlikdən qorxmaq lazım deyil. Vaxtında diaqnoz qoyulduqda xərçəng yüz faiz müalicəyə tabe olan xəstəlikdir. Mən heç kəsin ürəyinə qorxu salmaq istəmirəm, əksinə, həmişə istəyirəm ki, camaat ürəkli olsun. Gəlsinlər, vaxtlı-vaxtında müayinə olunsunlar. Biz arzu edirik ki, heç kəsdə nəinki onkoloji, digər xəstəliklər də aşkar olunmasın, hamı salamat yaşasın. Qadınlar 35-40 yaşından sonra ildə bir dəfə, iki ildən bir mamaqrafiyadan keçməlidirlər - süd vəzilərini yoxlatmaq üçün. Çünki qadınlar arasında ən çox təsadüf olunan süd vəzinin və uşaqlıq borusunun xərçəngidir. İndi baxaq, görək gəlib keçirlər? Yox. Gedəcək öz gözəlliyi ilə bağlı hansısa bir əməliyyat etdirəcək, düzdür? Amma qadının gözəlliyi onun süd vəziləridir. Bu gün gənc analar uşağa süd vermir ki, görünüşü pozular. Hansı ki, bunlar da fəsadlar yaradır. Elə şeylər var ki, onlar təbiətin yazdığı və qaçılmaz qanunlardır, onlara hökmən riayət etmək lazımdır. Kişilərdə ən çox ağciyərin, prostat vəzin xərçənginə təsadüf olunur. Bu xəstəliklərə qarşı vaxtında mübarizə aparmaq vacibdir. Qidalanmasına gəldikdə xərçəng yaradan hüceyrələrin məhv edilməsində aktiv iştirak edən bir çox qidalar, meyvə və tərəvəzlər vardır.

Qoz-fındıq və tum xərçəng əleyhinə xüsusiyyətləri ilə tanınan aralıq pəhrizinin tərkib hissəsidir. Fındıq və tumun əlavə edilməsi bədəni zülallar, faydalı yağlar, vitaminlər, fitosterollar, minerallar və uzunömürlülük üçün lazım olan antioksidant xüsusiyyətləri kimi əsas qidalarla təmin edirlər. Ekspertlər bildirirlər ki, bu məhsullar aşağı glisemik indeksə malikdirlər, çəkiyə nəzarət etməyə kömək edir, aclıq hissini azaltmaqla kalori qəbulunu tənzimləyir, ürək xəstəlikləri və bəzi xərçəng növləri riskini azaldırlar.

Alimlər ümid edir ki, xərçəngə "əlverişli şərait yaradan pəhrizin" nəzərə alınması bu xəstəliyin müalicəsinin yaxşılaşdırılmasına kömək edə bilər. Asparaqin amin turşusudu, bu maddə isə zülal əmələ gətirən maddələrdən biri sayılır.

Xərçəng Araşdırmaları İnstitutunda xərçəngin aqressiv formasına tutulmuş siçanlar üzərində aparılmış tədqiqatın nəticələri göstərib ki, asparaqin az olan pəhriz siçanlarda xərçəngin inkişafını çətinləşdirib
Eyni zamanda ekspertlər qeyd edir ki, bu məsələyə dair aparılmış tədqiqatların nəticələri yoxlanmalıdır, xəstələrə isə öz pəhrizindən hansısa ərzaq növünu tamamilə xaric etmək məsləhət görülmür. Xərçəng xəstələrinə pəhrizi müalicə həkiminin məsləhəti ilə seçməyi tövssiyə olunur.

Müəllif: Havar Şəfiyeva