İnformasiyalaşdırma və Kommunikasiya: PR mühitində nəzəri və praktik fərqlər

Rəqəmsal informasiya axınının sürətləndiyi müasir dövrdə PR sahəsində informasiyalaşdırma ilə kommunikasiya anlayışlarının qarışdırılması geniş yayılmış tendensiyaya çevrilib. Halbuki bu iki termin həm mahiyyət, həm məqsəd, həm də nəticə baxımından fərqlənir.
İnformasiyalaşdırma nədir?
İnformasiyalaşdırma müəyyən faktın və ya hadisənin auditoriyaya çatdırılması məqsədi daşıyan birtərəfli məlumat ötürmə prosesidir. Bu prosesdə əsas prioritet informasiyanın dəqiq, aydın və dəyişdirilmədən təqdim olunmasıdır. Burada qarşılıqlı dialoqdan daha çox, məlumatın ünvanına vaxtında və düzgün şəkildə çatdırılması ön planda dayanır.
İnformasiyalaşdırma prosesi birtərəfli xarakter daşıyır. Yəni məlumatı ötürən tərəf aktiv, qəbul edən tərəf isə passiv mövqedə olur. Bu modeldə auditoriyanın rəy bildirməsi əsas məqsəd kimi nəzərdə tutulmur. Məqsəd müzakirə yaratmaq deyil, mövcud məlumatı çatdırmaqdır.
Bu proses emosional təsir yaratmaq üzərində qurulmur. İnformasiyalaşdırma daha çox obyektiv məlumatın ötürülməsinə əsaslanır. Burada informasiyanın məzmunu dəqiqlik, konkretlik və rəsmi üslub prinsiplərinə uyğun təqdim edilir.
İnformasiyalaşdırmanın əsas məqsədi auditoriyanı məlumatlandırmaqdır. Məsələn, hər hansı qurumun rəsmi açıqlaması, iş qrafikində dəyişiklik, yeni qərarın elan edilməsi və ya statistik göstəricilərin paylaşılması informasiyalaşdırma prosesinə aid edilir. Bu zaman əsas hədəf auditoriyanın mövcud vəziyyət barədə məlumatlı olmasını təmin etməkdir.
Kommunikasiya nədir?
Kommunikasiya qarşılıqlı və çoxtərəfli münasibətlərin qurulmasını təmin edən dinamik prosesdir. Bu proses yalnız məlumatın ötürülməsi ilə məhdudlaşmır; burada qarşı tərəfin reaksiyası, emosiyası, mövqeyi və davranışı da nəzərə alınır. Kommunikasiya qarşılıqlı anlaşma yaratmağa və əlaqəni davamlı şəkildə inkişaf etdirməyə xidmət edir.
Kommunikasiya ikitərəfli xarakter daşıyır. Yəni həm mesajı göndərən, həm də onu qəbul edən tərəf aktiv iştirakçı rolunda çıxış edir. Mesaj yalnız çatdırılmır, eyni zamanda qəbul edilir, şərh olunur və cavablandırılır. İnsanlar arasında münasibət qurularkən ton, mimika, intonasiya, bədən dili, empatiya və etibar kimi amillər mühüm rol oynayır. Mesajın necə deyildiyi, bəzən nə deyildiyindən daha təsirli olur.
Kommunikasiyanın əsas məqsədi sadəcə məlumat vermək deyil, əlaqə qurmaq və təsir göstərməkdir. Bu təsir düşüncə tərzində dəyişiklik, münasibət formalaşdırmaq, etimad yaratmaq və ya müəyyən davranışa yönləndirmək şəklində özünü göstərə bilər.
Beləliklə, kommunikasiya münasibətlərin qurulması və idarə olunması prosesidir. İnformasiyalaşdırma və kommunikasiya anlayışları zahirən oxşar görünsə də, mahiyyət və məqsəd baxımından ciddi şəkildə fərqlənir. Bu fərqlər ilk növbədə prosesin xarakterində özünü göstərir. İnformasiyalaşdırma birtərəfli prosesdir; burada məlumat bir mənbədən auditoriyaya ötürülür və qarşı tərəfin aktiv iştirakı nəzərdə tutulmur. Kommunikasiya isə ikitərəfli və ya çoxtərəfli prosesdir. Bu zaman tərəflər arasında qarşılıqlı əlaqə yaranır və hər iki tərəf prosesdə aktiv rol oynayır.
Məqsəd baxımından da fərq aydın şəkildə görünür. İnformasiyalaşdırmanın əsas məqsədi məlumat vermək və auditoriyanı müəyyən fakt və ya qərar barədə xəbərdar etməkdir. Kommunikasiyanın məqsədi isə daha genişdir: burada əlaqə qurmaq, qarşılıqlı anlaşma yaratmaq və müəyyən təsir formalaşdırmaq hədəflənir.
Nəticə etibarilə, informasiyalaşdırma auditoriyanın məlumatlı olmasına xidmət edir. Kommunikasiya isə daha dərin nəticə yaradır: qarşı tərəf yalnız xəbərdar olmur, eyni zamanda anlayır, qəbul edir və müəyyən reaksiya formalaşdırır. Bu səbəbdən kommunikasiya daha kompleks və strateji xarakter daşıyan proses hesab olunur.
Müasir PR konsepsiyasına görə effektiv idarəetmə üçün dialoq vacibdir.
İnformasiyalaşdırma: “Yeni tibbi avadanlıq alındı.”
Kommunikasiya: “Yeni avadanlıq xəstələrin müalicə keyfiyyətinə necə təsir edəcək? Sizin suallarınızı cavablandırırıq.” Birinci cümlədə xəbər verilir, ikinci cümlədə isə etibar yaradılır.
Müasir PR-da əsas məqsəd artıq sadəcə xəbər yaymaq deyil, auditoriya ilə davamlı dialoq yaratmaqdır. Reputasiya, loyallıq və korporativ imic məhz kommunikasiya üzərində qurulur.
Xüsusilə daxili PR-da əməkdaşları yalnız məlumatlandırmaq kifayət etmir — onları dinləmək, cəlb etmək və prosesə şərik etmək lazımdır. Çünki informasiyalaşdırma struktur yaradırsa, kommunikasiya mədəniyyət yaradır.
Post paylaşmaq – informasiyalaşdırma
Posta şərhlər yazılması – kommunikasiya
Şərhlərə cavab verilməsi – idarə olunan kommunikasiya
Eyni məlumat müxtəlif sosial səhifələrdə müxtəlif reaksiyalarla qarşılanmasının səbəbi nədir?
YouTube və TikTok platformaları video əsaslı olduğu üçün auditoriya üzərində daha güclü emosional təsir yaradır. Bu platformalarda məlumat yalnız mətn vasitəsilə deyil, görüntü, səs və hərəkət vasitəsilə təqdim olunur. Nəticədə istifadəçi məzmunu daha canlı və real şəkildə qəbul edir.
Video formatında insanın üzü görünür, mimika və bədən dili izləyiciyə birbaşa ötürülür. Səs tonu, intonasiya və vurğular mesajın emosional çalarını gücləndirir. Hərəkət və dinamika isə diqqəti daha uzun müddət saxlamağa kömək edir. Xüsusilə TikTok-un alqoritmi müzakirə və reaksiya doğuran məzmunu daha geniş auditoriyaya çatdırır. Şərh yazılan, paylaşım edilən və ya emosional cavab doğuran videolar daha sürətlə yayılır. Bu isə istifadəçiləri aktiv iştirak etməyə təşviq edir.
Beləliklə, video emosiyanı aktivləşdirir, emosional aktivlik isə insanı fikir bildirməyə, şərh yazmağa və müzakirəyə qoşulmağa sövq edir. Bu səbəbdən YouTube və TikTok platformalarında interaktivlik səviyyəsi daha yüksək olur. Bu da insanları şərh yazmağa stimullaşdırır. Facebook-da isə paylaşım və like daha ön plandadır. Şərh əsas yayılma mexanizmi deyil.
Facebook platforması daha çox məlumat yönümlü məzmunun paylaşıldığı bir mühit kimi xarakterizə olunur. Burada əsas diqqət xəbər, elan və müxtəlif tip paylaşım formatlarına yönəlir. İstifadəçilər çox zaman platformaya konkret məlumat almaq və ya gündəmdən xəbərdar olmaq məqsədilə daxil olurlar.
Bu platformada auditoriya adətən “passiv scroll” rejimində olur. Yəni istifadəçilər lentdə qarşılarına çıxan paylaşımlara baxır, lakin hər məzmuna aktiv reaksiya vermirlər. Onlar məlumatı qəbul edir, lakin mütləq şəkildə şərh yazmaq və ya müzakirəyə qoşulmaq ehtiyacı hiss etmirlər.
TikTok alqoritmi müzakirə yaradan və aktiv reaksiya toplayan videoları daha geniş auditoriyaya çatdırmağa üstünlük verir. Şərhlərin çoxluğu, paylaşımlar və baxış müddəti platforma tərəfindən məzmunun maraqlı və diqqətçəkən hesab edilməsinə səbəb olur. Nəticədə mübahisə və diskussiya yaradan videolar daha sürətlə yayılır.
Həm TikTok, həm də YouTube platformalarında istifadəçilər çox vaxt real ad və soyadları ilə çıxış etmirlər. Profil adları və istifadəçi identifikasiyası daha sərbəst və qeyri-formal xarakter daşıyır. Bu isə anonimlik və psixoloji məsafə hissi yaradır. Anonimlik amili istifadəçilərin öz fikirlərini daha açıq və sərbəst şəkildə ifadə etməsinə şərait yaradır. İnsanlar sosial və ya reputasiya riskini daha az hiss etdikləri üçün daha cəsarətli mövqe nümayiş etdirirlər. Bu səbəbdən həmin platformalarda fikir müxtəlifliyi və emosional reaksiya səviyyəsi daha yüksək olur.
Facebook platformasında emosional impuls digər video əsaslı platformalarla müqayisədə daha zəif xarakter daşıyır. Bunun əsas səbəbi məzmunun böyük hissəsinin mətn və ya statik vizuallardan ibarət olmasıdır. Bu format ani və güclü emosional reaksiya yaratmaq baxımından video məzmun qədər təsirli olmur. Nəticədə istifadəçi daha çox oxuyan və izləyən mövqedə qalır.
Yaş artdıqca istifadəçilərin platformadakı davranış modeli də dəyişir. Daha yetkin auditoriya adətən daha az şərh yazır və daha çox müşahidəçi rolunda çıxış edir. Onlar informasiyanı oxumağa üstünlük verir, lakin hər paylaşıma açıq şəkildə reaksiya bildirməyi zəruri hesab etmirlər.
Facebook-da real sosial çevrənin mövcudluğu da bu davranışa təsir göstərir. Platformada istifadəçilərin qohumları, iş yoldaşları və müxtəlif tanışları yer alır. Bu isə sosial nəzarət amilini gücləndirir. İnsanlar yazdıqları şərhin geniş və real sosial mühit tərəfindən görünəcəyini nəzərə alaraq daha ehtiyatlı davranırlar. Nəticədə açıq və emosional reaksiya vermək azalır, şərh yazma aktivliyi isə aşağı düşür.

Dilarə Zamanova
Mərkəzi Gömrük Hospitalının
PR mütəxəssisi