Azərbaycanda istifadə olunmuş günəş panellərinin ömrü bitdikdən sonra onların taleyi necə olur? - ARAŞDIRMA

Son illərdə dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da bərpa olunan enerji mənbələrinə maraq sürətlə artır. Xüsusilə günəş elektrik stansiyalarının və fərdi yaşayış evlərində quraşdırılan fotovoltaik sistemlərin sayı ildən-ilə çoxalır. Bu texnologiya ekoloji cəhətdən təmiz enerji istehsal etsə də, mütəxəssislər artıq başqa bir məsələyə diqqət çəkirlər: ömrünü başa vurmuş günəş panelləri ilə nə etmək lazımdır?
Hazırda Azərbaycanda istifadə edilən günəş panellərinin böyük hissəsi hələ istismar müddətini başa vurmasa da, yaxın 10–20 il ərzində bu məsələ tullantıların idarə olunması və təkrar emal baxımından aktual mövzulardan birinə çevriləcək.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Günəş paneli nədir?
Günəş paneli günəş şüalarını elektrik enerjisinə çevirən fotovoltaik qurğudur. Onun əsas hissəsini silikon hüceyrələr təşkil edir.
Bir panel adətən aşağıdakı materiallardan hazırlanır:
xüsusi möhkəmləndirilmiş şüşə;
alüminium çərçivə;
silikon hüceyrələr;
mis naqillər; plastik izolyasiya qatları.
Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, standart günəş panelinin kütləsinin 80-90 faizi təkrar emal oluna bilən materiallardan ibarətdir.
Günəş panellərinin istifadə müddəti nə qədərdir?
Əksər istehsalçılar panellərə 25-30 il performans zəmanəti verirlər. Bu isə panelin həmin müddətdən sonra işləməyəcəyi anlamına gəlmir.
Adətən:
10 ildən sonra məhsuldarlıq cüzi azalır;
25 ildən sonra enerji istehsalı ilkin göstəricinin təxminən 80 faizinə qədər düşür; bəzi panellər isə 35-40 il də istifadə edilə bilir.

Ömrü bitən panellər tullantıya çevrilirmi?
Əgər panel fiziki cəhətdən zədələnməyibsə və müəyyən həcmdə enerji istehsal edə bilirsə, o, daha az enerji tələb edən sahələrdə ikinci dəfə istifadə oluna bilər.
Məsələn:
kənd təsərrüfatı obyektlərində;
kiçik su nasoslarında;
bağ evlərində; uzaq ərazilərdə işıqlandırma sistemlərində.
Beləliklə, panelin istifadə dövrü daha da uzadılır.
Təkrar emal prosesi necə həyata keçirilir?
İstifadəyə yararsız vəziyyətə düşmüş panellər xüsusi müəssisələrdə hissələrə ayrılır.
Əvvəlcə:
alüminium çərçivə çıxarılır;
şüşə təbəqə ayrılır; elektrik naqilləri sökülür.
Daha sonra xüsusi texnologiyalar vasitəsilə silikon, mis və digər qiymətli komponentlər bərpa edilir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, müasir texnologiyalar vasitəsilə panelin tərkibindəki materialların böyük hissəsini yenidən sənayedə istifadə etmək mümkündür.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?
Azərbaycanda günəş enerjisi sektorunun genişlənməsi davam etsə də, istifadə müddəti bitmiş günəş panellərinin kütləvi şəkildə təkrar emalı ilə məşğul olan böyük sənaye müəssisələri hələ formalaşmayıb.
Bunun əsas səbəbi ölkədə quraşdırılmış panellərin əksəriyyətinin yeni olmasıdır. Onların böyük hissəsi hələ istismar müddətinin ilk illərindədir.
Hazırda mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə bu istiqamətdə ayrıca təkrar emal infrastrukturu yaradılması zərurəti yaranacaq.
Günəş panelləri təhlükəli tullantı hesab olunurmu?
Ən geniş istifadə olunan silikon əsaslı günəş panelləri normal şəraitdə təhlükəli tullantı hesab edilmir.
Lakin:
nəzarətsiz şəkildə yandırılması;
təsadüfi parçalanması;
adi məişət tullantıları ilə birlikdə basdırılması ekoloji problemlər yarada bilər.
Buna görə də beynəlxalq praktikada onların xüsusi qaydada toplanması və emalı tövsiyə olunur.

Dünyada bu sahədə hansı təcrübə mövcuddur?
Avropa ölkələrində və bir sıra inkişaf etmiş bazarlarda istehsalçıların məsuliyyəti prinsipi tətbiq edilir.
Bu sistemə əsasən:
köhnə panellər xüsusi toplama məntəqələrinə qəbul edilir;
təkrar emal müəssisələrinə göndərilir;
alüminium, şüşə və silikon yenidən istehsalda istifadə olunur.
Beləliklə, həm tullantıların həcmi azalır, həm də qiymətli xammal yenidən iqtisadi dövriyyəyə qaytarılır.

Gələcəkdə Azərbaycan üçün bu çağırışlar var...
Enerji üzrə mütəxəssislərin fikrincə, ölkədə günəş enerjisi layihələrinin artması ilə paralel olaraq aşağıdakı istiqamətlərdə hazırlıq görülməlidir:
istifadə müddəti bitmiş panellərin qeydiyyat sistemi;
ayrıca toplama məntəqələrinin yaradılması;
təkrar emal müəssisələrinin təşkili;
ekoloji standartların hazırlanması; istehsalçı və idxalçıların məsuliyyət mexanizmlərinin formalaşdırılması.
Günəş panelləri yaşıl enerji istehsalının vacib elementidir, lakin onların istismar müddəti başa çatdıqdan sonra düzgün idarə olunması da ən azı istehsal prosesi qədər əhəmiyyətlidir. Hazırda Azərbaycanda bu problem kütləvi xarakter daşımır, çünki quraşdırılmış panellərin əksəriyyəti hələ yeni istifadə olunur. Bununla belə, yaxın onilliklərdə ömrünü başa vurmuş panellərin sayı artdıqca onların təkrar emalı və ikinci dəfə istifadəsi enerji siyasətinin və ətraf mühitin mühafizəsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcək.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, günəş enerjisinin həqiqətən ekoloji cəhətdən davamlı olması üçün panellərin yalnız istehsalı və istifadəsi deyil, onların ömrünün sonunda necə idarə olunacağı da əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.