Diabet: Taleymi, Vərdişmi? - ARAŞDIRMA

Şəkərli diabet (diabet mellitus) müasir dövrün ən geniş yayılmış metabolik xəstəliklərindən biridir və qanda şəkərin uzunmüddətli yüksəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəlik təkcə şəkər səviyyəsinin pozulması deyil, həm də ürək-damar, böyrək, sinir və görmə sistemlərini əhatə edən çoxşaxəli patoloji problemlərlə müşahidə olunur. Onun yaranma mexanizmlərini anlamaq üçün iki əsas faktoru təhlil etməliyik: genetik meyllik və qidalanma vərdişləri.

Diabetin növlərindən ən geniş yayılmışları Tip 1 və Tip 2-dir. Tip 1 əsasən autoimmun proseslərlə xarakterizə olunur və adətən uşaqlıqda ortaya çıxır; Tip 2 isə yetkinlik yaşında daha çox müşahidə olunur və həyat tərzi amilləri ilə yaxından bağlıdır. Bu araşdırmada daha çox Tip 2 diabetin yaranmasında genetik və qidalanma faktorlarının qarşılıqlı təsirini incələyəcəyik, çünki bu tip formalar ümumi diabet hallarının təxminən 90%-ni təşkil edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Genetik faktorların diabet riskində rolu

Genetika şəkərli diabetin yaranmasında vacib rol oynayır, xüsusilə Tip 1 və Tip 2 arasında fərqlər mövcuddur. Tip 1 diabetdə HLA (Human Leukocyte Antigen) kimi genetik markerlər immun sisteminin beta hüceyrələrə yönələn hücumunu proqnozlaşdırır. Bu halda genetik meyllik olduqca yüksək risklə əlaqələndirilir və valideynlərdən uşaqlara ötürüləcək immün reaksiya mexanizmlərini müəyyən edir.

Tip 2 diabetdə isə genetik faktorlar nisbətən daha geniş və poligen (çoxsaylı genlərin iştirakı ilə) əməkdaşlıq edən formada görünür. Belə ki, müəyyən gen variantları insulinə həssaslığın azalmasına və pankreasın insulin ifrazının zəifləməsinə meyli artırır. Ailə tarixi, xüsusilə valideyn və ya qardaş/qardaşlarda Tip 2 diabet olduqda risk təxminən 2–4 dəfə çoxalır. Lakin təkcə genetik meyllik Tip 2 diabetin yaranması üçün kifayət deyil — bu risk yalnız digər amillərlə birlikdə güclü təsir göstərir.

Qidalanmanın diabet yaranmasındakı əsas rolu

Təcrübə göstərir ki, qidalanma vərdişləri Tip 2 diabetin yaranmasında genetik meyllikdən fərqli olaraq daha çevik və modifikasiya edilə bilən amildir. Artıq çəki, mədədə piyin yığılması (visseral piylənmə), yüksək qlükemik indeksli qidaların müntəzəm qəbulu və trans yağların çoxluğu insulinə davamlılıqla birbaşa əlaqəlidir. Bu vəziyyət pankreasın insulin ifrazını uzun müddət yüksək səviyyədə aktivləşdirir və nəticədə hüceyrələr insulinə cavab verməyi dayandırır — bu isə diabetin əsas mexanizmlərindən biridir.

Müasir pəhrizlərin çoxunda şəkər və sadə karbohidratlar üstünlük təşkil edir: qazlı içkilər, təmizlənmiş un məhsulları, fast-food və emal olunmuş qidalar. Bu tərkibli qidaların sürətlə qana sorulması qanda şəkərin kəskin yüksəlməsinə səbəb olur və bununla birlikdə insulin ifrazının davamlı artmasına gətirib çıxarır. Uzun müddətdə bu vəziyyət insulin sekresiyasının zəifləməsinə və Tip 2 diabetin inkişafına təkan verir.

Genetik və qidalanma faktorlarının qarşılıqlı təsiri

Çox vaxt insanlar bu iki faktoru müstəqil olaraq qiymətləndirməyə çalışır, lakin reallıq daha mürəkkəbdir. Genetik meyllik müəyyən fərdləri diabetə daha həssas edir, lakin bu genetik kod yalnız “potensial” xəstəlik riskini daşıyır. Qidalanma və həyat tərzi onu “əsl zənginləşdirir”.

Tədqiqatlar göstərir ki, eyni genetik riskə malik iki şəxs müxtəlif həyat tərzinə malik olduqda onların diabetə tutulma ehtimalı dramatik şəkildə fərqlənir. Məsələn, yüksək kalorili pəhrizlə yanaşı fiziki fəaliyyətsizlik genetik riskli fərdlərdə diabetin daha erkən yaşlarda və daha ağır formalarda ortaya çıxmasına gətirib çıxarır. Əksinə, sağlam qidalanma, artıq çəkinin aradan qaldırılması və müntəzəm idman insulin həssaslığını yaxşılaşdırır və genetik riskin reallaşmasını ləngidir.

Epidemioloji dəlillər və qlobal meyllər

Dünya Səhiyyə Təşkilatının (DST) məlumatlarına görə dünya üzrə yetkin əhali arasında şəkərli diabetin yayılması son 30 ildə dramatik şəkildə artıb. Bu artım təkcə genetik meylliklə izah edilə bilməz, çünki genetik dəyişikliklər nəsillər boyu gedən tədrici prosesdir və qısa müddət ərzində sürətlə dəyişməz. Əsas komponent adlı olaraq qidalanma, oturaq həyat tərzi və ətraf mühit faktorlarıdır.

Əksər yüksək gəlirli və orta gəlirli ölkələrdə hazır qida sənayesi genişlənərkən, yüksək şəkərli və yağlı qidaların istehlakı artıb. Bu isə diabet epidemiyasının qlobal fenomenə çevrilməsində əsas rol oynayıb. Arizona, Sinqapur, Böyük Britaniya və Azərbaycan kimi ölkələrin epidemioloji statistikasında artan diabet halları tamaşaçıya həyat tərzi faktorlarının genetik faktorlarla müqayisədə daha böyük təsirə malik olduğunu göstərir.

Praktik yanaşma və profilaktik strategiyalar

Bu iki faktorun qarşılıqlı təsirini nəzərə alaraq müasir tibb və əhali sağlamlığı sahəsində strategiyalar formalaşdırılır. Genetik risk daşıyan insanlar üçün erkən müdaxilə — qidalanma məsləhətləri, fiziki fəaliyyət proqramları, bədən kütlə indeksinin nəzarəti — xəstəliyin irəliləməsini ləngidə və bəzən qarşısını ala bilir.

Təcrübə göstərir ki, yağ tərkibi yüksək pəhrizdən daha balanslı, elmi əsaslı diyetə keçid və mütəmadi idman diabet riskini əhəmiyyətli şəkildə azaldır. Bu isə genetik riskdən asılı olmayaraq həyata keçirilə bilən bir strategiyadır. Bu səbəbdən qidalanma faktoruna verilən diqqət yalnız xəstəliyin idarə olunması üçün deyil, həm də onun yaranmasının qarşısını almaq üçün həlledicidir.

Diabetin “yaşlaşması”: xəstəlik niyə getdikcə daha gənc yaşlarda ortaya çıxır?

Son onilliklərdə müşahidə olunan ən narahatedici tendensiyalardan biri şəkərli diabetin yaş həddinin aşağı düşməsidir. Əvvəllər əsasən orta və yaşlı nəsildə rast gəlinən Tip 2 diabet bu gün artıq gənclər və hətta yeniyetmələr arasında da diaqnoz edilir. Bu dəyişiklik genetik mutasiyalarla izah edilə bilməz, çünki genetik fond bu qədər qısa müddətdə dəyişmir. Burada əsas determinant amil erkən yaşlardan formalaşan qidalanma vərdişləri, yüksək şəkərli içkilər, oturaq həyat tərzi və texnologiya asılılığıdır. Genetik risk bu mühitdə daha tez “aktivləşir” və xəstəlik özünü erkən göstərir.

Uşaqlıq dövründə qidalanma gələcək diabet riskini necə müəyyən edir?

Araşdırmalar sübut edir ki, həyatın ilk illərində formalaşan metabolik mexanizmlər sonrakı yaşlarda diabet riskinə birbaşa təsir göstərir. Uşaqlıqda tez-tez şəkərli qidalarla qidalanan, yüksək kalorili, lakin qida dəyəri zəif olan rasiona öyrəşən fərdlərdə insulinə həssaslıq erkən dövrdən zəifləyir. Bu vəziyyət genetik meylli uşaqlarda xüsusilə təhlükəlidir. Beləliklə, genetik risk faktoru uşaqlıqda düzgün qidalanma ilə kompensasiya edilə biləcəyi halda, əks qidalanma ilə daha da dərinləşir və xəstəlik üçün zəmin hazırlanır.

Şəkərli diabet təkcə fərdi problem deyil, sosial yükdürmü?

Diabetin yayılması təkcə tibbi məsələ kimi deyil, sosial-iqtisadi problem kimi də qiymətləndirilir. Uzunmüddətli müalicə, dərman təminatı, əmək qabiliyyətinin azalması və yanaşı xəstəliklərin artması dövlətlər üçün ciddi maliyyə yükü yaradır. Bu nöqtədə diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, genetik faktor dəyişdirilə bilməz, lakin qidalanma və həyat tərzi üzərində aparılan dövlət siyasəti diabetin yayılma sürətini real şəkildə azalda bilər. Bir çox ölkələrdə şəkərli içkilərə vergi tətbiqi, məktəblərdə sağlam qidalanma proqramları və ictimai maarifləndirmə kampaniyaları məhz bu səbəbdən həyata keçirilir.

Diyet və həyat tərzi dəyişiklikləri genetik riski “susdura” bilərmi?

Elmi sübutlar göstərir ki, genetik olaraq diabetə meyilli olan fərdlərdə belə həyat tərzi müdaxilələri xəstəliyin qarşısını almaqda və ya gecikdirməkdə olduqca effektlidir. Arıqlama, balanslı qidalanma və müntəzəm fiziki aktivlik insulinə həssaslığı artırır və pankreasın yükünü azaldır. Bu isə genetik kodun “işə düşməsinin” qarşısını alır və ya onu ləngidir. Yəni genetik risk hökm deyil; düzgün həyat tərzi bu riski idarəolunan hala gətirə bilər.

Gələcək perspektiv: fərdiləşdirilmiş qidalanma və genetik yanaşmalar

Müasir tibb getdikcə fərdiləşdirilmiş yanaşmaya yönəlir. Artıq bəzi ölkələrdə genetik testlər əsasında qidalanma proqramları hazırlanır. Bu yanaşma genetik olaraq insulinə daha az həssas olan şəxslər üçün xüsusi pəhriz modellərinin qurulmasına imkan verir. Gələcəkdə şəkərli diabetin qarşısının alınması təkcə ümumi tövsiyələrlə deyil, fərdin genetik profili nəzərə alınmaqla həyata keçiriləcək. Bu isə genetik və qidalanma faktorları arasındakı əlaqənin nə qədər kompleks və eyni zamanda idarəolunan olduğunu bir daha göstərir.

Nəticədə...

Şəkərli diabetin yaranmasında həm genetik faktorlar, həm də qidalanma əsas rol oynayır, lakin onların təsir mexanizmi fərqlidir. Genetik meyllik insanın bu xəstəliyə nə qədər həssas olacağını müəyyənləşdirməyə kömək edir, lakin qidalanma və həyat tərzi - xəstəliyin real şəkildə ortaya çıxmasına və inkişaf sürətinə birbaşa təsir göstərir.

Bu baxımdan desək:

Genetika diabet üçün “zəmin” yaradır, qidalanma isə bu xəstəliyin “qıcıqvericisi” kimi çıxış edir. Sağlam qidalanma və həyat tərzi yalnız simptomları azaltmır, həm də xəstəliyin yaranmasının əvvəlki mərhələlərində profilaktika rolunu oynayır.