Bu aylarda insanlar daha çox xəstəliyə yoluxur… - ARAŞDIRMA

İnsan sağlamlığı və xəstəliklərin yayılması ilə bağlı fəsillərin rolu tibb və epidemiologiya sahəsində uzun müddətdir diqqət mərkəzindədir. Xəstəliklər, xüsusilə respirator, viral və infeksion xəstəliklər, ətraf mühitin, hava şəraitinin və insanların sosial davranışlarının dəyişməsi ilə sıx bağlıdır. Epidemioloji tədqiqatlar göstərir ki, ilin müəyyən aylarında xəstəliklərin yayılma riski daha yüksək olur və bunun əsas səbəbləri həm bioloji, həm iqlim, həm də sosial faktorlarla əlaqəlidir.
Azərbaycanda son 5 il ərzində Səhiyyə Nazirliyinin statistik məlumatlarına görə, qış və erkən yaz aylarında respirator xəstəliklərin, qış-qış və payız aylarında qrip və soyuqdəymə hallarının pik həddə çatdığı müşahidə olunur. Eyni tendensiya dünyada da — Avropada və Şimal Amerikada — qeyd edilir, lakin mövsümi temperaturlar və iqlim fərqləri ilə intensivlik dəyişir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Xəstəliklərin aylara görə paylanması və səbəbləri
1. Qış ayları (dekabr-fevral)
Qış dövründə hava temperaturunun aşağı olması və gün işığının az olması immun sisteminə təsir edir. Soyuq hava damarların daralmasına və bədənin istilik balansının dəyişməsinə səbəb olur ki, bu da virus və bakteriyaların bədənə daha asan daxil olmasına yol açır.
Qış aylarında Azərbaycanda, xüsusilə dekabr və yanvar ayında, qrip, kəskin respirator virus infeksiyaları (KRVİ), boğaz və sinus infeksiyaları ciddi artım göstərir. Statistik olaraq, Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ilin qış aylarında xəstəxanalara müraciət edənlərin 35%-i respirator xəstəliklər səbəbindən olmuşdur.
Qış aylarında insanlar daha çox qapalı məkanlarda toplanır, bu da virusların yayılmasını sürətləndirir. Eyni zamanda qidalanma və vitamin D çatışmazlığı immunitetin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

2. Yaz ayları (mart-aprel)
Yazın erkən dövründə xüsusilə Azərbaycanda allergik xəstəliklər və astma hallarının artdığı müşahidə olunur. Bu, əsasən çöl bitkilərinin tozlanması və havadakı allergen miqdarının yüksəlməsi ilə bağlıdır.
Bundan əlavə, qışdan qalan soyuqdəymələr və qrip sonrası ikincili infeksiyalar yaz aylarında da ortaya çıxa bilir. Epidemioloji araşdırmalar göstərir ki, yazın ilk aylarında uşaqlar və yaşlılar arasında yoluxucu xəstəliklərin artımı mümkündür.
3. Yay ayları (iyun-avqust)
Yay ayları ilə əlaqədar xəstəliklər adətən qida və su ilə ötürülən infeksiyalar, mədə-bağırsaq pozğunluqları, qızdırmalar və günvurma halları ilə bağlıdır. İsti hava bakteriyaların sürətlə çoxalmasına şərait yaradır.
Azərbaycanda yayda qastroenterit və salmonelyoz kimi xəstəliklər pik həddə çatır. Statistika göstərir ki, 2024-cü ilin yay aylarında xəstəxanaya müraciət edənlərin 18%-i qida və su mənşəli infeksiyalarla bağlı olmuşdur.
Bundan əlavə, yayda insanlar səyahət edir, kollektiv məkanlarda toplaşır və bu da virus və bakteriyaların yayılmasını sürətləndirir.

4. Payız ayları (sentyabr-noyabr)
Payız ayları həm qrip və respirator virusların yenidən aktivləşməsi, həm də allergik reaksiyaların ikinci pik dövrü ilə xarakterizə olunur. İqlim dəyişkənliyi, rütubət və temperatur fərqləri insanların immunitetini zəiflədir.
Azərbaycanda payızın son aylarında, xüsusilə oktyabr və noyabrda, qrip peyvəndi olmayan şəxslər arasında yoluxma halları artmağa başlayır. Həkimlərin müşahidələrinə görə, bu dövrdə xəstəxanaya müraciət edənlərin 25%-i qrip və respirator xəstəliklər səbəbindən olmuşdur.
5. Xəstəliklərin yayılmasını sürətləndirən sosial və davranış faktorları
İctimai nəqliyyatda sıxlıq: Xüsusilə payız-qış aylarında insanların toplu nəqliyyatdan istifadəsi virusların yayılmasını sürətləndirir.
Qapalı məkanlarda uzun müddət qalmaq: İş yerlərində, məktəblərdə havanın dövriyyəsi az olduqda xəstəliklər daha sürətlə yayılır.
Qidalanma və həyat tərzi: Qışda vitamin və təzə meyvə-tərəvəz çatışmazlığı immuniteti zəiflədir. Yayda isə gigiyena və qida təhlükəsizliyinin pozulması mədə-bağırsaq infeksiyalarına gətirib çıxarır.
Uşaqlar və yaşlılar: Bu qruplar yoluxucu xəstəliklərə daha həssasdır. Azərbaycanda 0-14 yaş qrupunda qış aylarında qrip və soyuqdəymədən müraciət halları 40%-ə yaxın olur.

6. Müqayisəli analiz: Azərbaycan və Avropa ölkələri
Avropa ölkələrində də fəsillərlə bağlı xəstəliklərə yoluxma meyli müşahidə olunur, lakin tibbi infrastruktur, peyvənd kampaniyaları və ictimai maarifləndirmə nəticəsində xəstəxanaya müraciət və ölüm halları nisbətən aşağıdır.
Məsələn:
Azərbaycanda qış aylarında qripə yoluxanlar əhalinin təxminən 8-10%-ini təşkil edirsə, Almaniyada və Fransada bu göstərici 3-5% civarındadır.
İqlim fərqləri də rol oynayır: Avropa ölkələrində temperatur və rütubət daha stabildir, bu da virusların yayılmasını məhdudlaşdırır.
Struktur səbəblər arasında tibbi xidmətin əlçatanlığı, peyvəndləmə səviyyəsi, kollektiv məkanda gigiyena qaydaları əsas yer tutur.
7. Xəstəliklərin qarşısını alma yolları
Mövsümi peyvəndlər: Xüsusilə qrip və virus infeksiyalarına qarşı.
Gigiyena və sosial məsafə: İctimai nəqliyyatda və məktəblərdə maska və əl təmizliyi.
Qidalanma və vitamin təminatı: Qış və yaz aylarında xüsusilə C və D vitaminləri ilə dəstək.
İctimai maarifləndirmə: Xəstəliklərin simptomları, profilaktika metodları haqqında məlumatlandırma.
İqlimə uyğun geyim və həyat tərzi: Soyuq və isti dövrlərdə bədən temperaturunun qorunması.

Nəticə...
İnsanlar ilin müəyyən aylarında daha çox xəstəliklərə yoluxur, lakin bu yalnız təbiət faktorları ilə izah edilmir. Sosial davranış, qidalanma, gigiyena, tibbi infrastruktur və peyvəndləmə səviyyəsi də böyük rol oynayır. Azərbaycanda qış və payız aylarında respirator infeksiyalar, yazda allergiyalar, yayda isə mədə-bağırsaq infeksiyaları pik həddə çatır. Avropadakı müqayisələr göstərir ki, tibbi və sosial strukturun güclü olması xəstəliklərin yayılmasını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.