Az hərəkət, artan çəki... - ARAŞDIRMA

Bugünkü dünyada fiziki aktivlik sağlam həyatın əsas şərtlərindən biri hesab edilsə də, müasir həyat tərzi insanları getdikcə daha az hərəkət edən bir modelə sürükləyir. Oturaq iş rejimi, texnologiyadan asılılıq, şəhər həyatının sürəti və nəqliyyat vərdişləri fiziki aktivliyi gündəlik həyatın arxa planına keçirir. Bu prosesin ən görünən nəticələrindən biri isə piylənmənin sürətlə artmasıdır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Fiziki aktivliyin azalması piylənməyə necə yol açır?
Elmi araşdırmalar göstərir ki, fiziki aktivlik azalanda orqanizmin enerji balansı pozulur. Qəbul edilən kalori sərf olunmadıqda, artıq enerji piy toxuması şəklində yığılır. Bu proses təkcə çəki artımı ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda maddələr mübadiləsinin zəifləməsinə, insulin müqavimətinin artmasına və ürək-damar xəstəliklərinin riskinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Mütəxəssislərin fikrincə, gündəlik hərəkətsizlik artıq fərdi seçim deyil, sosial və struktur problemə çevrilib. İnsanlar fiziki aktiv olmamaqdan çox zaman “imkan tapa bilməməkdən” şikayətlənirlər.

Azərbaycanda mənzərə: az hərəkət, artan risk
Azərbaycanda piylənmə ilə bağlı statistika son illərdə narahatedici tendensiya göstərir. Yetkin əhali arasında artıq çəki və piylənmə halları xüsusilə şəhər yerlərində daha çox müşahidə olunur. Bunun əsas səbəblərindən biri gündəlik fiziki aktivliyin aşağı səviyyədə qalmasıdır.
Şəhər mühitində avtomobildən intensiv istifadə, piyada hərəkət üçün məhdud imkanlar, ofis və xidmət sektorunda uzunmüddətli oturaq iş rejimi fiziki hərəkəti minimuma endirir. Məktəb yaşlı uşaqlar arasında da aktiv oyunların yerini ekran qarşısında vaxt keçirmə vərdişi tutur ki, bu da erkən yaşlardan artıq çəki riskini artırır.
Müşahidələr göstərir ki, fiziki aktivliyin azalması Azərbaycanda daha çox həyat tərzi və infrastruktur amilləri ilə bağlıdır, nəinki məlumat çatışmazlığı ilə.

Avropada vəziyyət: aktivlik daha çoxdur, amma problem qalır
Avropa ölkələrində fiziki aktivliyin təşviqi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olsa da, burada da piylənmə problemi aktuallığını qoruyur. Fərq ondadır ki, Avropada fiziki aktivlik səviyyəsi nisbətən yüksək olsa da, yüksək kalorili qidalanma, hazır qida mədəniyyəti və stressli həyat tərzi bu üstünlüyü qismən neytrallaşdırır.
Bununla belə, statistik göstəricilər göstərir ki, fiziki aktivliyin gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrildiyi ölkələrdə piylənmənin artım tempi daha yavaşdır. Velosiped yolları, piyada zonalar, idman infrastrukturu və iş yerlərində aktiv fasilələr piylənmənin kütləvi xarakter almasının qarşısını qismən də olsa alır.

Fərqi yaradan əsas struktur səbəblər hansılardır?
Azərbaycanda və Avropada piylənmə statistikası arasındakı fərqi yaradan əsas amillər fərdi iradədən çox, struktur şəraitlə bağlıdır. Avropada şəhərsalma siyasəti insanları hərəkətə təşviq edən formada qurulub. Piyada gəzmək və velosiped sürmək gündəlik həyatın təbii hissəsidir. Azərbaycanda isə şəhər planlaşdırılması əsasən avtomobil yönümlüdür.
Digər mühüm fərq iş mühiti və sosial təşviq mexanizmləridir. Avropada fiziki aktivlik sosial norma kimi qəbul edilir, iş yerlərində və məktəblərdə bu istiqamətdə proqramlar mövcuddur. Azərbaycanda isə fiziki aktivlik daha çox fərdi təşəbbüsə buraxılır və sistemli təşviq mexanizmləri hələ geniş yayılmayıb.

Piylənmənin sosial və iqtisadi nəticələri
Fiziki aktivliyin aşağı olması nəticəsində yaranan piylənmə təkcə sağlamlıq problemi deyil, eyni zamanda sosial və iqtisadi yükdür. Artıq çəki ilə əlaqəli xəstəliklər səhiyyə xərclərini artırır, əmək qabiliyyətini azaldır və həyat keyfiyyətini aşağı salır. Bu problem uzunmüddətli perspektivdə dövlət büdcəsinə və sosial rifaha birbaşa təsir göstərir.
Azərbaycanda bu yükün gələcək illərdə daha da artacağı proqnozlaşdırılır, əgər profilaktik tədbirlər gücləndirilməzsə.

Problemin həlli hansı istiqamətdə mümkündür?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, piylənmə ilə mübarizə yalnız fərdi diet və idman tövsiyələri ilə məhdudlaşmamalıdır. Şəhər mühitinin yenidən planlaşdırılması, fiziki aktivliyi təşviq edən ictimai məkanların artırılması, məktəblərdə və iş yerlərində hərəkətli həyat tərzinin təşviqi əsas həll yolları sırasındadır.
Avropa təcrübəsi göstərir ki, fiziki aktivlik dövlət siyasətinə çevrildikdə, piylənmə ilə mübarizə daha effektiv olur. Azərbaycanda da bu istiqamətdə atılacaq addımlar uzunmüddətli sağlam cəmiyyətin formalaşmasında həlledici rol oynaya bilər.

Nəticə...
Fiziki aktivliyin aşağı olması həm Azərbaycanda, həm də Avropada piylənmə statistikasına birbaşa təsir göstərir. Lakin fərqi yaradan əsas amil insanların fərdi seçimləri deyil, onları əhatə edən sosial, mədəni və struktur şəraitdir. Aktiv həyat üçün imkanlar yaradılmadıqca, piylənmə problemi təkcə tibbi deyil, ümummilli problem olaraq qalmaqda davam edəcək.