“İnsanın psixoloji rifahı cəmiyyətin sağlamlığının əsas göstəricilərindən biridir” - Təranə Paşayeva ilə MÜSAHİBƏ

Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva SİA.az-ın suallarını cavablandırıb.

– Təranə xanım, ilk olaraq Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin yaranması və əsas fəaliyyət istiqamətləri barədə oxucularımıza məlumat verərdiniz. Bu qurumun yaradılmasını zəruri edən əsas amillər nələr idi?

– Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin əsas məqsədi cəmiyyətdə psixoloji maarifləndirmənin gücləndirilməsi, insanların psixoloji sağlamlığına diqqətin artırılması, elmi-tədqiqat fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi və psixoloji xidmətlərin daha əlçatan və keyfiyyətli şəkildə təşkilinə töhfə verməkdir.
Biz hesab edirik ki, psixoloji sağlamlıq yalnız müəyyən problemlə qarşılaşan insanların müraciət etməli olduğu bir sahə deyil. İnsan həyatının müxtəlif mərhələlərində – uşaqlıqdan yeniyetməliyə, gənclikdən ailə həyatına, peşə fəaliyyətindən yaşlılıq dövrünə qədər – psixoloji dəstəyə və düzgün istiqamətləndirməyə ehtiyac duya bilər.
Mərkəzin fəaliyyətində maarifləndirmə xüsusi yer tutur. Çünki psixoloji problemlərin qarşısının alınması, onların sonradan ağırlaşaraq daha ciddi fəsadlara gətirib çıxarmasından daha səmərəli yoldur.

– Sizcə, müasir dövrdə insanların psixoloqa müraciət etməsinə münasibət dəyişibmi?

– Əvvəllər psixoloqa müraciət etmək bir çox insanlar tərəfindən yanlış olaraq yalnız ciddi psixoloji problem yaşayan şəxslərin ehtiyacı kimi qəbul edilirdi. Bu yanaşma tədricən dəyişir. İnsanlar artıq başa düşürlər ki, psixoloqla söhbət etmək mütləq xəstəlik anlamına gəlmir.

Bəzən insan sadəcə həyatında baş verən dəyişiklikləri düzgün qiymətləndirmək, qərar vermək, ailə münasibətlərində yaranmış gərginliyi azaltmaq, övladı ilə daha düzgün ünsiyyət qurmaq və ya özünü daha yaxşı tanımaq üçün mütəxəssis dəstəyinə ehtiyac duyur.

Əslində psixoloji yardım almaq insanın özünə və həyatına məsuliyyətli yanaşmasının göstəricisidir.

– Mərkəzin fəaliyyətində tədqiqat istiqaməti nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?

– Çox əhəmiyyətlidir. Psixologiya daim inkişaf edən elmdir. Cəmiyyət dəyişdikcə insanların problemləri, davranış modelləri və psixoloji ehtiyacları da dəyişir. Buna görə də yalnız əvvəlki təcrübəyə əsaslanmaq kifayət deyil.
Müxtəlif sosial qrupların psixoloji ehtiyaclarının öyrənilməsi, uşaqların və yeniyetmələrin davranış xüsusiyyətlərinin araşdırılması, ailə münasibətlərində baş verən dəyişikliklərin təhlili, stress və emosional gərginliyin insan həyatına təsirinin öyrənilməsi elmi yanaşmanın vacib istiqamətlərindəndir.
Bizim üçün əsas prinsip budur: psixoloji xidmət elmi əsaslara, peşəkarlığa və etik prinsiplərə söykənməlidir.

– Uşaqlar və yeniyetmələr bu gün psixoloji xidmətə daha çox ehtiyac duyan qruplardan biridir. Sizcə, əsas problemlər hansılardır?

– Uşağın psixoloji vəziyyətinə yalnız onun davranışı prizmasından baxmaq düzgün deyil. Uşağın davranışının arxasında müəyyən səbəb dayanır. Aqressiya, qapanıqlıq, diqqət dağınıqlığı, məktəbə getmək istəməmək, ünsiyyətdən yayınmaq və digər davranış dəyişiklikləri bəzən uşağın özünü ifadə etmək formasıdır.
Valideyn uşağın yalnız “niyə belə davrandığını” soruşmamalıdır. Eyni zamanda “mənim övladım nə yaşayır?”, “onu narahat edən nədir?”, “mən onunla necə ünsiyyət qururam?” suallarını da verməlidir.
Xüsusilə müasir dövrdə sosial şəbəkələrin, rəqəmsal mühitin və informasiya bolluğunun uşaqların psixologiyasına təsirini də nəzərə almaq lazımdır.

– Valideynlərin uşaqların həyatına həddindən artıq müdaxiləsi də problem yarada bilərmi?

– Əlbəttə. Valideynin övladına qayğı göstərməsi təbiidir. Amma qayğı ilə nəzarət, dəstək ilə təzyiq arasında ciddi fərq var.

Bəzən valideyn övladının gələcəyini düşündüyünü zənn edərək onun bütün qərarlarını özü verməyə çalışır. Halbuki uşağın şəxsiyyət kimi formalaşması üçün ona müəyyən yaşdan etibarən seçim etmək, məsuliyyət daşımaq və səhvlərindən nəticə çıxarmaq imkanı vermək lazımdır.
Valideyn övladının yerinə həyat yaşamamalıdır. Onun yanında olmalı, istiqamət göstərməli və lazım gəldikdə dəstək verməlidir.

– Ailə münasibətlərində psixoloji amillərin rolunu necə qiymətləndirirsiniz?

– Ailə yalnız hüquqi və sosial birlik deyil, eyni zamanda emosional və psixoloji münasibətlər sistemidir. Ailədə qarşılıqlı hörmət, etibar, ünsiyyət və məsuliyyət olmadıqda münasibətlərdə gərginlik yarana bilər.
Müasir ailələrin qarşılaşdığı problemlər müxtəlifdir: ünsiyyət çatışmazlığı, maliyyə və məişət məsələləri, valideynlərin ailəyə münasibəti, qohumların həddindən artıq müdaxiləsi, uşaqların tərbiyəsi ilə bağlı fikir ayrılıqları və s.
Ailədə problem yarananda tərəflərin bir-birini günahlandırması deyil, problemin kök səbəbini anlamağa çalışması daha vacibdir.

– Son illərdə ailə münasibətləri, erkən nikah və boşanma mövzuları da cəmiyyətdə geniş müzakirə olunur. Psixoloji baxımdan bu məsələlərə necə yanaşırsınız?

– Ailə qurmaq insan həyatının ən mühüm qərarlarından biridir. Buna görə nikaha yalnız sosial status kimi deyil, həm də ciddi məsuliyyət kimi yanaşmaq lazımdır.Gənclərin ailə həyatına psixoloji hazırlığı mühüm məsələdir. İnsan özünü, qarşı tərəfi, münasibətlərin məsuliyyətini və ailə institutunun mahiyyətini dərk etmədən ailə qurduqda müəyyən çətinliklərlə üzləşə bilər.

Erkən nikah məsələsində isə psixoloji yetkinlik xüsusilə vacibdir. Yeniyetmənin ailə məsuliyyətini daşıması üçün onun emosional və psixoloji baxımdan hazır olub-olmaması nəzərə alınmalıdır. Təranə Paşayeva əvvəlki çıxışlarında da erkən nikahların psixoloji hazırlıqsızlıqla bağlı ciddi risklər yaratdığını vurğulayıb.

– Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzinin cəmiyyətin maarifləndirilməsi istiqamətində hansı işləri daha önəmli hesab edirsiniz?

– Bizim üçün maarifləndirmə fəaliyyətinin əsas məqsədi psixologiyanı gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirməkdir. İnsan psixologiya haqqında nə qədər çox məlumatlı olarsa, öz davranışını və ətrafındakı insanları bir o qədər düzgün anlaya bilər.Ailə münasibətləri, uşaqların tərbiyəsi, yeniyetmə psixologiyası, emosiyaların idarə olunması, stress, ünsiyyət, şəxsi sərhədlər, peşə seçimi, sosial münasibətlər və digər mövzular üzrə maarifləndirici fəaliyyətlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

– İndi isə rəhbərlik etdiyiniz Loqos Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasından danışaq. Bu layihənin əsas fəlsəfəsi nədir?

– Loqos Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının əsas fəlsəfəsi qadınların yaşlılıq dövrünü yalnız qayğıya ehtiyacı olan bir mərhələ kimi deyil, həyatın yeni və dəyərli dövrü kimi qəbul etməkdir.
Yaşlanmaq həyatın təbii mərhələsidir. Bizim məqsədimiz bu mərhələdə qadının özünü təhlükəsiz, dəyərli, diqqət və qayğı ilə əhatə olunmuş hiss etməsinə şərait yaratmaqdır.
Rezidensiya konsepsiyasında tibbi və gündəlik qayğı ilə yanaşı, sosial və psixoloji rahatlıq da ön plandadır. Çünki insanın uzunömürlü olması ilə yanaşı, həyat keyfiyyətinin yüksək olması da vacibdir.

– “Uzunömürlülük” anlayışına yalnız tibbi baxımdan yanaşmaq doğru olarmı?

– Xeyr. Uzunömürlülük çoxşaxəli anlayışdır. İnsan sağlam qidalanmalı, fiziki aktivliyini yaşına və imkanlarına uyğun saxlamalı, tibbi nəzarətdə olmalı, eyni zamanda sosial və emosional baxımdan da aktiv qalmalıdır.
İnsanın sevdiyi insanlarla ünsiyyətdə olması, özünü cəmiyyət üçün faydalı hiss etməsi, gündəlik həyatında maraqlı fəaliyyətlərinin olması psixoloji rifah üçün əhəmiyyətlidir.Biz rezidensiyada məhz bu yanaşmanı əsas götürürük: qadına yalnız qulluq etmək yox, onun həyat keyfiyyətinə töhfə vermək.

– Rezidensiyada psixoloji dəstəyin rolu nədən ibarətdir?

– Yaşlılıq dövründə insanın həyatında müxtəlif dəyişikliklər baş verir. Sosial çevrənin dəyişməsi, övladların öz həyatlarına daha çox vaxt ayırması, əvvəlki fəaliyyətlərin azalması və digər amillər insanda tənhalıq və emosional boşluq yarada bilər.

Buna görə psixoloji dəstək rezidensiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir. Burada əsas məqsəd insanı hansısa stereotipə uyğunlaşdırmaq deyil, onun fərdi ehtiyaclarını nəzərə almaqdır.

– Ailələr üçün ən böyük narahatlıq adətən yaşlı yaxınlarının təhlükəsizliyi və onlara göstərilən qayğının səviyyəsi olur. Bu məsələyə necə yanaşırsınız?

– Bu, çox həssas məsələdir. Ailə öz yaxınını başqa bir məkana etibar edərkən ilk növbədə onun təhlükəsizliyinə, sağlamlığına, gündəlik qayğısına və psixoloji rahatlığına əmin olmaq istəyir.Loqos Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının yanaşmasında ailənin də prosesdən kənarda qalmaması vacibdir. Ailə ilə düzgün kommunikasiya, məlumatlılıq və etimad burada mühüm rol oynayır.

Əsas məqsəd ailə ilə yaşlı qadın arasında məsafə yaratmaq deyil, əksinə, onların münasibətlərini daha rahat və sağlam şəkildə davam etdirməsinə şərait yaratmaqdır.

– Sizcə, yaşlı qadınların cəmiyyətdə sosial aktivliyinin qorunması nə üçün vacibdir?

– Çünki insanın sosial həyata ehtiyacı yaşla bitmir. Əksinə, müəyyən yaşdan sonra sosial əlaqələrin qorunması daha da əhəmiyyətli ola bilər.

Söhbət etmək, yeni insanlarla tanış olmaq, müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmək, maraq dairəsinə uyğun məşğuliyyətlərə vaxt ayırmaq, həyat təcrübəsini bölüşmək insanın özünü cəmiyyətin bir hissəsi kimi hiss etməsinə kömək edir.
Yaşlı qadın yalnız keçmişindən ibarət deyil. Onun bu gün də arzuları, maraqları, düşüncələri və həyata verə biləcəyi töhfələr var.

– Bu baxımdan “qadın uzunömürlülüyü” anlayışında psixoloji rifahı necə ifadə edərdiniz?

– Mən bunu üç əsas sözlə ifadə edərdim: sağlamlıq, təhlükəsizlik və həyat sevinci.
İnsan özünü təhlükəsiz hiss etməlidir. Sağlamlığına diqqət göstərilməlidir. Eyni zamanda həyatında sevinc yaradan fəaliyyətlər, insanlar və münasibətlər olmalıdır.Uzunömürlülük yalnız illərin sayının artması deyil. Əsas məsələ həmin illərin necə yaşanmasıdır.

– Psixoloji xidmətlə sosial qayğının bir məkanda birləşməsi hansı üstünlükləri yaradır?

– Bu iki istiqamət bir-birini tamamlayır. İnsan fiziki baxımdan qayğı ilə təmin olunsa da, özünü tənha və dəyərsiz hiss edirsə, tam rifahdan danışmaq çətindir.Əksinə, psixoloji rahatlıqla yanaşı sağlamlıq və gündəlik ehtiyacların təmin olunması da vacibdir. Ona görə müasir yaşlılıq xidmətləri kompleks yanaşma tələb edir.
Loqos Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının konsepsiyasında da bu kompleks yanaşma əsas prinsiplərdən biridir.

– Siz uzun illərdir psixologiya sahəsində fəaliyyət göstərirsiniz. Bu illər ərzində cəmiyyətin psixoloji ehtiyaclarında hansı dəyişiklikləri müşahidə etmisiniz?

– Ən mühüm dəyişikliklərdən biri insanların psixoloji mövzulara marağının artmasıdır. İnsanlar artıq bir çox məsələləri daha açıq müzakirə etməyə başlayıblar.Amma qarşıda görüləsi işlər də çoxdur. Psixoloji savadlılığın artırılması davamlı prosesdir. İnsanlar öz emosiyalarını tanımağı, sağlam ünsiyyət qurmağı, uşaqları dinləməyi və ailə münasibətlərində konstruktiv davranmağı öyrənməlidirlər.

– Peşəkar psixoloqun fəaliyyətində ən vacib prinsip nədir?

– İlk növbədə insana hörmət. Psixoloq qarşısındakı insanı mühakimə etməməli, onu dinləməyi bacarmalıdır.
Digər mühüm prinsip məxfiliyin və peşə etikasının qorunmasıdır. Bizim fəaliyyətimizdə “ziyan vurma, sirri qoru, kömək et” prinsipləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşmanı əvvəlki müsahibələrimdə də vurğulamışam.
Psixoloq özünü qarşısındakı insandan üstün görməməlidir. O, insanın öz potensialını və daxili imkanlarını görməsinə kömək edən mütəxəssisdir.

– Gələcək üçün hansı layihələri və istiqamətləri prioritet hesab edirsiniz?

– Əsas məqsədimiz psixoloji xidmətin, elmi-tədqiqat və maarifləndirmə fəaliyyətinin inkişafını davam etdirməkdir.
Xüsusilə uşaqlar, yeniyetmələr, ailələr və yaşlı insanların psixoloji rifahı ilə bağlı layihələrin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirirəm.Loqos Qadın Uzunömürlük Rezidensiyası istiqamətində də əsas hədəfimiz qadınların yaşlılıq dövrünü daha rahat, təhlükəsiz, sağlam və mənalı keçirməsinə xidmət edən müasir yanaşmaları inkişaf etdirməkdir.

– Sonda oxucularımıza, xüsusilə valideynlərə və ailələrə nə demək istərdiniz?– İnsanları dinləmək lazımdır. Uşağı da, gənci də, həyat yoldaşını da, yaşlı valideyni də.
Bəzən bir insanın ehtiyacı uzun məsləhət deyil, sadəcə dinlənilməkdir. Bir ailənin ehtiyacı isə günahkar axtarmaq yox, problemi birlikdə həll etməkdir.

Psixoloji sağlamlığa sərmayə qoymaq gələcəyə sərmayə qoymaqdır. Çünki sağlam düşüncə, sağlam münasibət və psixoloji rifah həm fərdin, həm ailənin, həm də cəmiyyətin inkişafının mühüm şərtlərindəndir.
Mən hər bir ailəyə qarşılıqlı hörmət, səbir, anlayış və sağlam ünsiyyət arzulayıram. Çünki insanın ən böyük gücü onun tək olmadığını hiss etməsidir.