Bir manatlıq məhsullar: Ucuz alış-verişin görünməyən tərəfi - ARAŞDIRMA

Mağazaya daxil oluruq, rəflərdə müxtəlif məişət əşyaları, mətbəx ləvazimatları, kosmetik vasitələr, oyuncaqlar və gündəlik istifadə üçün nəzərdə tutulan başqa məhsullar gözümüzə dəyir. Qiymət isə ilk baxışdan olduqca cəlbedicidir: bir manat. Büdcəyə qənaət etmək istəyən alıcı üçün bu, sərfəli fürsət təsiri bağışlayır. Bəzən ehtiyacımız olmayan məhsulu belə ucuz olduğunu düşünərək səbətə əlavə edirik. Lakin kassada xərclədiyimiz məbləğ artdıqca bir sual yaranır: həqiqətən qənaət etdik, yoxsa aşağı qiymətin yaratdığı alış-veriş həvəsinə qapıldıq?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Son illərdə ucuz qiymətli məhsulların satıldığı mağazalar istehlakçıların diqqətini çəkən ticarət məkanlarından birinə çevrilib. Bu mağazalarda gündəlik məişət əşyalarından tutmuş şəxsi qulluq vasitələrinə qədər müxtəlif məhsullara rast gəlmək mümkündür. Belə satış nöqtələrinin cəlbediciliyi aydındır: alıcı az pul xərcləməklə daha çox məhsul əldə edə biləcəyini düşünür. Ancaq qiymət etiketinin arxasında məhsulun keyfiyyəti, mənşəyi, tərkibi, istifadə müddəti və təhlükəsizliyi kimi məsələlər dayanır.

Məsələ heç də bütün ucuz məhsulların keyfiyyətsiz olması deyil. Aşağı qiymət bəzən sadə qablaşdırma, geniş reklam xərclərinin olmaması, böyük həcmdə alış və daha aşağı əməliyyat xərcləri ilə izah edilə bilər. Bununla belə, alıcı məhsulun nə üçün ucuz olduğunu bilmədikdə və yalnız qiymətə əsaslanaraq qərar verdikdə risklərlə qarşılaşa bilər. Əsas sual da budur: bir manatlıq məhsulun qiyməti aşağıdırsa, bu, onun alıcı üçün həqiqətən sərfəli olduğu anlamına gəlirmi?

Bir manatlıq məhsullar necə bu qədər ucuz satılır?

Ucuz qiymətli mağazaların fəaliyyətini anlamaq üçün ilk növbədə onların biznes modelinə nəzər salmaq lazımdır. Belə mağazalar çox vaxt geniş çeşiddə, gündəlik tələbat üçün nəzərdə tutulan məhsulları aşağı qiymətlərlə təklif edirlər. Məhsulların böyük partiyalarla alınması, sadə qablaşdırma, məhdud xidmət xərcləri və satışın yüksək dövriyyəsi qiymətin aşağı saxlanmasına kömək edə bilər.

Digər tərəfdən, məhsulun maya dəyərinə yalnız onun istehsalı üçün sərf olunan materiallar daxil deyil. Daşınma, gömrük prosedurları, anbar, işçi qüvvəsi, icarə və digər xərclər də son qiymətə təsir göstərir. Bu səbəbdən bir məhsulun aşağı qiymətlə satılması öz-özlüyündə onun keyfiyyətsiz olduğunu sübut etmir.

Lakin qiymətin necə formalaşdığına dair məlumatın olmaması istehlakçının məhsulu düzgün qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Məsələn, eyni təyinatlı iki məhsuldan biri daha ucuz ola bilər, amma onların çəkisi, ölçüsü, materialı, davamlılığı və istifadə müddəti fərqlənə bilər. Bu fərqləri nəzərə almadan yalnız qiymət etiketinə baxmaq alıcını yanlış qərara gətirə bilər.

Burada başqa bir məqam da var: ucuz məhsulun tez sıradan çıxması onun təkrar alınmasına səbəb ola bilər. Belə olduqda ilkin qənaət sonradan əlavə xərclərlə əvəzlənir. Deməli, məhsulun sərfəliliyini müəyyənləşdirmək üçün onun qiyməti ilə yanaşı, nə qədər müddət istifadə ediləcəyini də nəzərə almaq lazımdır.

Ucuz məhsul həmişə keyfiyyətsizdirmi?

İstehlakçılar arasında belə bir fikir var ki, qiyməti aşağı olan məhsulun keyfiyyəti də aşağı olmalıdır. Halbuki bu yanaşma bütün hallarda doğru deyil. Məhsulun ucuz olması ilə onun təhlükəli və ya keyfiyyətsiz olması eyni anlayışlar deyil.

Məsələn, mürəkkəb texnologiya tələb etməyən, az material sərf olunan və sadə quruluşa malik məişət əşyasının aşağı qiymətə satılması normal iqtisadi səbəblərlə izah oluna bilər. Eyni zamanda, bəzi məhsulların ucuzluğu materialların keyfiyyəti, istehsal prosesi və davamlılıqla bağlı suallar yarada bilər.

Əsas məsələ məhsulun hansı qiymətə satılması deyil, onun təyinatına uyğun olub-olmaması və təhlükəsizlik tələblərinə cavab verməsidir. Bir manatlıq plastik qabın qiymətinin aşağı olması onun mütləq zərərli olduğunu göstərmədiyi kimi, daha bahalı məhsulun da avtomatik olaraq təhlükəsiz olduğuna zəmanət vermir.

Alıcı məhsulun üzərində istehsalçı, material, istifadə qaydası və təhlükəsizlik barədə məlumatların olub-olmadığına diqqət yetirməlidir. Məhsulun kəskin və qeyri-adi qoxusu, asanlıqla qırılması, rənginin çıxması və ya qablaşdırmada zəruri məlumatların olmaması ehtiyatlı davranmaq üçün əsas ola bilər. Lakin məhsulun təhlükəli olub-olmadığını yalnız bu əlamətlərlə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Şübhəli hallarda müvafiq yoxlama və laboratoriya qiymətləndirməsi əhəmiyyət daşıyır.

Ən çox diqqət tələb edən məhsullar hansılardır?

Bir manatlıq mağazalarda satılan məhsulların hamısı eyni risk səviyyəsinə malik deyil. Dekorativ əşyalarla insanın dərisinə, qidasına və ya sağlamlığına birbaşa təsir edə bilən məhsulları eyni meyarlarla qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Kosmetik vasitələr və şəxsi qulluq məhsulları

Dodaq boyası, krem, ətir, şampun və digər kosmetik vasitələr alarkən onların tərkibinə, istehsalçı məlumatlarına, yararlılıq müddətinə və istifadə qaydalarına diqqət yetirilməlidir. Mənşəyi məlum olmayan və ya lazımi məlumatları göstərilməyən məhsulların istifadəsi arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər.

Bu sahədə əsas narahatlıq yalnız məhsulun ucuzluğu deyil. Tərkibin qeyri-müəyyənliyi, saxlama şəraiti, məhsulun orijinallığı və təhlükəsizlik tələblərinə uyğunluğu daha mühüm məsələlərdir. Xüsusilə dəriyə və göz ətrafına tətbiq edilən vasitələr seçilərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Plastik qablar və mətbəx ləvazimatları

Ucuz qiymətə satılan plastik qablar, stəkanlar və digər mətbəx əşyaları da ayrıca diqqət tələb edir. Burada əsas məsələ materialın qida ilə təmasa uyğun olub-olmaması və məhsulun hansı şəraitdə istifadə edilməsinin nəzərdə tutulmasıdır.

Məsələn, qida saxlamaq üçün istehsal edilməyən plastik qabdan bu məqsədlə istifadə etmək düzgün seçim olmaya bilər. Həmçinin hər plastik məhsulun mikrodalğalı sobada və ya isti qidalarla istifadəyə uyğun olduğunu düşünmək olmaz. İstehlakçı məhsulun üzərindəki təlimatları yoxlamalıdır.

Uşaq oyuncaqları

Uşaqlar üçün nəzərdə tutulan məhsullarda təhlükəsizlik məsələsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Kiçik və asanlıqla qopan hissələr, iti kənarlar, keyfiyyətsiz konstruksiya və materialın mənşəyi diqqət tələb edən amillərdir.

Oyuncağın qiymətinin aşağı olması onun uşaqlar üçün təhlükəli olduğunu göstərmir. Bununla belə, yaş məhdudiyyəti və istifadə qaydaları barədə məlumatın olmaması, eləcə də asanlıqla qopan xırda hissələr risk yarada bilər.

Elektrik aksesuarları və batareyalar

Ucuz şarj cihazları, elektrik uzadıcıları, adapterlər və batareyalar seçilərkən daha diqqətli olmaq lazımdır. Elektrik təhlükəsizliyi tələblərinə cavab verməyən məhsullar qızma, qısaqapanma və digər təhlükələr yarada bilər.

Belə məhsullarda yalnız qiymətə əsaslanmaq düzgün deyil. Məhsulun texniki göstəriciləri, istehsalçı məlumatları və təhlükəsizlik tələblərinə uyğunluğu nəzərə alınmalıdır.

Bir manatlıq alış-veriş həqiqətən qənaət yaradırmı?

Ucuz məhsulların alıcı üçün əsas üstünlüyü məhdud büdcə ilə gündəlik ehtiyacları qarşılamaq imkanıdır. Ancaq qənaəti hesablamaq üçün yalnız bir məhsulun qiymətinə baxmaq kifayət etmir.

Tutaq ki, alıcı iki müxtəlif məhsul arasında seçim edir. Birinci məhsul 1 manatdır və altı ay istifadə olunur. İkinci məhsul isə 5 manatdır, lakin üç il davam gətirir. Bu nümunədə birinci məhsulun ilkin qiyməti aşağı olsa da, uzunmüddətli istifadə baxımından ikinci məhsul daha sərfəli ola bilər.

Əlbəttə, bu, şərti nümunədir və konkret məhsulların real davamlılığı barədə nəticə çıxarmaq üçün onların xüsusiyyətlərini müqayisə etmək lazımdır. Bununla belə, nümunə bir mühüm məqamı göstərir: məhsulun qiyməti ilə yanaşı, onun xidmət müddəti də nəzərə alınmalıdır.

Başqa bir məsələ isə impulsiv alış-verişdir. Alıcı məhsulun ucuz olduğunu gördükdə onu almaq üçün daha az tərəddüd edir. Nəticədə ehtiyac duymadığı bir neçə məhsulu səbətinə əlavə edə bilər. Hər biri bir manat olan on məhsula 10 manat xərclənir. Əgər onların yalnız bir neçəsindən istifadə olunursa, ucuzluq təsəvvürü real qənaətlə nəticələnmir.

Bu baxımdan bir manatlıq mağazaların istehlakçı davranışına təsiri də araşdırılmağa dəyər. Aşağı qiymət alıcını mağazaya cəlb edən vasitə olmaqla yanaşı, planlaşdırılmamış xərcləri də artıra bilər.

Dünya təcrübəsi: ABŞ və Avropada ucuz qiymətli mağazalar necə işləyir?

Ucuz məhsulların satıldığı mağazalar yalnız Azərbaycana xas deyil. ABŞ-da dollar mağazaları, Avropada isə aşağı qiymətə geniş çeşiddə məhsul təklif edən diskont şəbəkələri uzun müddətdir fəaliyyət göstərir. Bu mağazaların biznes modelləri eyni olmasa da, ortaq cəhətləri istehlakçıya münasib qiymət təklif etməkdir.

ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin İqtisadi Tədqiqatlar Xidmətinin 2010-cu ildə dərc etdiyi araşdırmada qeyri-ənənəvi pərakəndə satış məkanlarında ərzaq qiymətləri müqayisə edilib. Araşdırmanın nəticələrinə görə, eyni məhsul və qablaşdırma ölçüsü nəzərə alındıqda, bu satış məkanlarında qiymətlər ənənəvi supermarketlərdən orta hesabla 7,5 faiz aşağı olub. Ayrı-ayrı məhsullar üzrə fərq 3–28 faiz arasında dəyişib.

Bu nəticə göstərir ki, diskont mağazaları bəzi hallarda həqiqətən qənaət imkanı yarada bilər. Lakin araşdırma ABŞ-da 2004–2006-cı illərin məlumatlarına əsaslanır. Buna görə də həmin rəqəmləri bugünkü ABŞ bazarına və ya Azərbaycan mağazalarına birbaşa şamil etmək olmaz.

ABŞ-da istehlakçıların dollar mağazalarında alış-verişini araşdıran Consumer Reports təşkilatı da bu mağazaların qiymətlərini digər satış məkanları ilə müqayisə edib. Belə müqayisələrdə əsas çətinliklərdən biri eyni marka və ölçüdə məhsulların hər mağazada tapılmamasıdır. Buna görə də yalnız qiymət etiketinə baxaraq hansı mağazanın daha sərfəli olduğu barədə ümumi nəticəyə gəlmək çətindir.

Avropanın bir sıra ölkələrində fəaliyyət göstərən diskont şəbəkələri isə aşağı qiymətləri fərqli üsullarla təmin edir. Məhdud məhsul çeşidi, sadələşdirilmiş mağaza dizaynı, böyük həcmdə tədarük və əməliyyat xərclərinin azaldılması bu modelin əsas elementləri sırasındadır. Bu nümunələr göstərir ki, ucuz qiymət mütləq aşağı keyfiyyət hesabına yaranmır. Bununla belə, hər bir məhsulun keyfiyyəti və təhlükəsizliyi ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Dünya bazarında başqa bir problem: Məhsul kiçilir, qiymət isə dəyişmir

Ucuz alış-veriş mövzusunda diqqət yetirilməli məqamlardan biri də beynəlxalq bazarlarda geniş müzakirə olunan “shrinkflation” hadisəsidir. Bu anlayış məhsulun ölçüsünün və ya miqdarının azaldılması, qiymətinin isə eyni saxlanılması və ya mütənasib şəkildə endirilməməsi deməkdir.

ABŞ Hökumət Hesabatlılığı İdarəsinin 2025-ci ildə dərc etdiyi hesabatda bu təcrübənin istehlakçıların ödədiyi vahid qiyməti artırdığı qeyd olunur. Məsələn, əvvəllər 16 maye unsiyası olan məhsulun həcmi 14 unsiyaya endirilə, satış qiyməti isə əvvəlki səviyyədə qala bilər. Belə olduqda alıcı eyni məbləği ödəsə də, daha az məhsul əldə edir.

Bu məsələ bir manatlıq mağazalarla birbaşa eyniləşdirilməməlidir. Çünki burada söhbət konkret bir qiymətə satılan məhsuldan deyil, qablaşdırma miqdarının dəyişdirilməsi nəticəsində real qiymətin artmasından gedir. Ancaq hər iki halda istehlakçı üçün eyni dərs var: qiymət etiketinə baxmaqla kifayətlənmək olmaz. Məhsulun çəkisi, həcmi, tərkibi və istifadə müddəti də müqayisə edilməlidir.

Azərbaycanda bir manatlıq mağazalar: İstehlakçı nəyi bilməlidir?

Azərbaycanda da müxtəlif ərazilərdə bir manatlıq məhsullar təklif edən mağazalara rast gəlinir. Bu mağazalarda mətbəx ləvazimatları, plastik qablar, təmizlik vasitələri, kosmetik məhsullar və başqa gündəlik əşyalar satıla bilər.

2024-cü ildə yayımlanmış yerli media materiallarından birində belə mağazalarda satılan məhsulların keyfiyyəti, tərkibi və maya dəyəri ilə bağlı suallar qaldırılıb. 2025-ci ildə yayımlanmış başqa bir materialda isə ucuz kosmetik vasitələrin mənşəyi və təhlükəsizliyi məsələsi gündəmə gətirilib. Bu materiallar konkret narahatlıqları göstərsə də, bütün bir manatlıq mağazalardakı məhsulların təhlükəli və ya keyfiyyətsiz olduğunu sübut etmir.

Burada əsas məsələ yoxlanılmış faktlarla ümumi ehtimalları bir-birindən ayırmaqdır. Konkret məhsulun təhlükəli olduğunu söyləmək üçün onun mənşəyi, tərkibi, uyğunluq sənədləri və zərurət olduqda laboratoriya nəticələri barədə məlumat olmalıdır.

İstehlakçının hüquqları baxımından isə əsas tələblər aydındır. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin məlumatına əsasən, satıcı məhsulun qiyməti, istehlak xüsusiyyətləri, istifadə və təhlükəsizlik qaydaları, eləcə də digər mühüm məlumatlar barədə istehlakçıya dolğun və düzgün məlumat verməlidir. İdxal olunan malların müvafiq məlumatları Azərbaycan dilində də təqdim edilməlidir.

Məhsulun üzərində qiymətin göstərilməsi və alıcıya qəbz və ya kassa çekinin verilməsi də istehlakçı hüquqlarının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Çek alış-veriş faktını təsdiqləyir və problem yarandıqda istehlakçının müraciətini əsaslandırmağa kömək edə bilər.

Ucuz məhsulların təhlükəsizliyinə kim nəzarət etməlidir?

Bu məsələdə məsuliyyət yalnız alıcının üzərinə qoyula bilməz. İstehlakçı məhsul seçərkən diqqətli davranmalı olsa da, məhsulların təhlükəsizliyinin təmin olunması istehsalçıların, idxalçıların, satıcıların və müvafiq nəzarət qurumlarının da məsuliyyətidir.

Satıcı məhsul barədə düzgün məlumat verməli, onun təyinatını və istifadə qaydalarını gizlətməməlidir. İstehsalçı və idxalçı isə müvafiq məhsul kateqoriyasına aid tələblərə əməl etməlidir. Nəzarət qurumlarının vəzifəsi isə qanunvericiliyin tələblərinin yerinə yetirilməsini təmin etmək, pozuntuları araşdırmaq və istehlakçıların hüquqlarının qorunmasına şərait yaratmaqdır.

Burada vacib məqamlardan biri də şikayət mexanizmlərinin əlçatan olmasıdır. İstehlakçı məhsulun keyfiyyəti, təhlükəsizliyi və ya satıcı tərəfindən verilən məlumatın düzgünlüyü ilə bağlı problem aşkarladıqda müvafiq qaydada müraciət edə bilməlidir.

Bununla yanaşı, bazarda ucuz məhsulların satılmasını özlüyündə problem kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Münasib qiymətə məhsul əldə etmək istehlakçının maraqlarına uyğundur. Əsas məqsəd ucuz məhsulları bazardan çıxarmaq deyil, qiymətindən asılı olmayaraq bütün məhsulların təhlükəsizlik və məlumatlandırma tələblərinə cavab verməsini təmin etməkdir.

İstehlakçı ucuz məhsul alarkən nələrə diqqət etməlidir?

Bir manatlıq mağazadan alış-veriş edərkən bir neçə sadə qaydaya əməl etmək mümkündür.

İlk növbədə, məhsulun üzərində istehsalçı, mənşə, tərkib və istifadə qaydaları barədə məlumatların olub-olmadığını yoxlamaq lazımdır. Məhsulun növündən asılı olaraq yararlılıq müddəti və saxlama şərtləri də əhəmiyyət daşıyır.

İkincisi, məhsulun qiymətini onun ölçüsü və funksiyası ilə müqayisə etmək lazımdır. Eyni təyinatlı məhsullardan birinin daha ucuz olması onun daha sərfəli olduğu demək deyil. Davamlılıq, istifadə müddəti və təkrar alış ehtiyacı da nəzərə alınmalıdır.

Üçüncüsü, kosmetik vasitələr, uşaq məhsulları, qida ilə təmasda olan qablar və elektrik aksesuarları kimi xüsusi diqqət tələb edən kateqoriyalarda yalnız qiymətə əsaslanmaq olmaz. Bu məhsulların təhlükəsizliyi və təyinatına uyğunluğu ön planda dayanmalıdır.

Nəhayət, mağazaya getməzdən əvvəl ehtiyacların siyahısını hazırlamaq və büdcəni müəyyənləşdirmək planlaşdırılmamış xərclərin qarşısını almağa kömək edə bilər.

Nəticə: Ucuzluq deyil, düzgün seçim əsasdır

Bir manatlıq mağazalar məhdud büdcə ilə alış-veriş edən insanlar üçün müəyyən imkanlar yarada bilər. Bu satış modelinin mövcudluğu özlüyündə nə təhlükə, nə də mütləq qənaət deməkdir. Nəticə məhsulun keyfiyyətindən, təhlükəsizliyindən, davamlılığından və alıcının seçimindən asılıdır.

Dünya təcrübəsi də göstərir ki, diskont mağazaları bəzi məhsulları həqiqətən daha aşağı qiymətə təklif edə bilər. Bununla yanaşı, qablaşdırmanın kiçildilməsi, məhsulun tez sıradan çıxması və planlaşdırılmamış alış-veriş kimi amillər qənaət təsəvvürünü dəyişə bilər.

Azərbaycan bazarında da əsas diqqət məhsulun qiyməti ilə yanaşı, mənşəyinə, tərkibinə, təhlükəsizliyinə və istehlakçıya təqdim olunan məlumatların düzgünlüyünə yönəlməlidir.

Çünki alış-verişdə əsas məqsəd sadəcə az pul xərcləmək deyil. Əsas məqsəd xərclənən məbləğin qarşılığında təhlükəsiz, yararlı və ehtiyaca uyğun məhsul əldə etməkdir. Bəzən bir manatlıq məhsul həqiqətən sərfəli seçim ola bilər, bəzən isə ilkin ucuzluq sonradan əlavə xərcə çevrilə bilər. Buna görə də ən düzgün yanaşma qiymətə aldanmadan, məlumatlı seçim etməkdir.

Ayşən Vəli