Uşağın qəfil yeməkdən imtina etməsi, qusması, gecə narahat yatması və ya qızdırmasının qalxması bəzi ailələrdə dərhal “çöpü qalıb” düşüncəsini yaradır. Xüsusilə nənələr və yaşlı ailə üzvləri belə hallarda uşağın çöpçüyə aparılmasını məsləhət görə bilirlər. Bəs tibbdə həqiqətən “çöp qalması” deyilən vəziyyət varmı? Uşağın boğazında nə isə ilişibsə, bunu necə müəyyən etmək olar? “Çöpü bağlatdırmaq” nə deməkdir və bunun tibbi əsası varmı?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Məsələ əslində iki fərqli anlayışın bir-birinə qarışmasından yaranır: həqiqi yad cisim və xalq arasında “çöp” adlandırılan vəziyyət.
“Çöp” nədir?
Azərbaycan dilində “çöpçü” tarixən uşağın boğazında qalmış sümük və digər yad cisimləri çıxarmaqla məşğul olan ara həkimi kimi izah olunub. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində də “çöpçü” bu mənada təqdim edilir.
Xalq arasında isə “çöp” daha geniş mənada işlədilir. Bəzən uşağın boğazında qalan qida parçası, sümük və ya çəyirdək, bəzən isə ümumiyyətlə uşağın səbəbi aydın olmayan narahatlığı “çöp” kimi qiymətləndirilir.
Müasir tibbdə isə bunun qarşılığı yad cisim ola bilər. Məsələn, balıq sümüyü, ət parçası, çəyirdək və ya uşağın təsadüfən udduğu başqa predmet qida borusunda ilişə bilər. Qida borusunda yad cismin qalmasının əsas əlamətlərindən biri udma çətinliyidir. Tüpürcəyin çoxalması, ağız suyunun axması, öyümə, qusma, boğaz və ya döş qəfəsində ağrı da müşahidə oluna bilər.
Yəni “uşağın boğazında heç vaxt heç nə ilişmir” demək də düzgün deyil. Əksinə, uşaqlarda yad cisimlərin udulması tibbdə real və yaxşı öyrənilmiş problemdir. Sadəcə, bunu avtomatik olaraq “çöp” adlandırmaq düzgün tibbi diaqnoz deyil.
Bəs uşaqda həqiqətən yad cisim qalıbsa, bunu necə bilmək olar?
Uşaq xüsusilə kiçik yaşdadırsa, nə udduğunu özü deyə bilməyə bilər. Buna görə valideyn davranış dəyişikliklərinə diqqət etməlidir.
Əsas əlamətlər arasında:
-udmaqda çətinlik;
-tüpürcəyin əvvəlkindən çox olması;
-ağız suyunun axması;
-yemək və içməkdən imtina;
-yemək zamanı öskürmə və ya boğulma;
-öyümə və qusma;
-boğaz, boyun və ya döş qəfəsində ağrı;
-davamlı öskürək;
-səsdə dəyişiklik;
-xırıltılı və ya səsli nəfəsalma;
-nəfəs darlığı;
-qanlı tüpürcək ola bilər.
Xüsusilə nəfəs almaqda çətinlik, boğulma, güclü öskürək və ya uşağın tüpürcəyini belə uda bilməməsi təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Hər iştahasızlıq və qızdırma “çöp” demək deyil
Məsələnin ən problemli tərəflərindən biri də budur. Uşaqda qızdırma, iştahasızlıq, qusma, gecə narahatlığı və ağlama kimi əlamətlər çoxsaylı xəstəliklər zamanı ortaya çıxa bilər. Bunları avtomatik şəkildə “çöp qalıb” kimi qiymətləndirmək əsas xəstəliyin gec aşkarlanmasına səbəb ola bilər.
Məsələn, boğaz infeksiyası olan uşaqda udmaq ağrılı ola, buna görə uşaq yeməkdən imtina edə bilər. Eyni zamanda tənəffüs yolu infeksiyası, mədə-bağırsaq xəstəlikləri və digər vəziyyətlər də qusma, halsızlıq və iştahasızlıq yarada bilər.
Ona görə də yalnız uşağın yeməkdən imtina etməsi, qızdırmasının olması və ya narahat yatması “çöp”ün göstəricisi hesab edilə bilməz.
“Çöpü bağlatdırmaq” nə deməkdir?
Xalq arasında “çöpü bağlatdırmaq” ifadəsi də işlədilir. Bu zaman adətən çöpçünün uşağın boğazında guya “çöp yeri”ni bağlaması və bundan sonra həmin problemin təkrarlanmayacağına dair inanc nəzərdə tutulur.
Lakin tibbi baxımdan “çöp yeri”nin bağlanması adlı prosedur və ya anatomik struktur yoxdur. Yerli mənbələrdə də bu ifadənin tibbi əsası olmadığı barədə həkim fikirləri dərc olunub.
Başqa sözlə, uşağın boğazında müəyyən “yerin bağlanması” ilə gələcəkdə yad cismin ilişməsinin qarşısını almaq mümkün olduğunu göstərən tibbi əsas yoxdur.
Çöpçü uşağın boğazından həqiqətən nəsə çıxara bilərmi?
Burada incə bir fərq var. Uşağın boğazında həqiqi yad cisim varsa, onun tibbi üsulla çıxarılması mümkündür. Qida borusunda ilişmiş yad cisim bəzi hallarda öz-özünə keçə bilər, bəzi hallarda isə görüntüləmə və endoskopik müdaxilə tələb olunur.
Amma çöpçünün üfürməsi, boğaza barmaq salması və ya başqa qeyri-tibbi müdaxiləsi ilə bunun təhlükəsiz şəkildə həll olunmasına dair elmi əsas yoxdur.
Daha da önəmlisi, uşağın boğazına müdaxilə etmək özü risk yarada bilər.
Məsələn, həqiqətən iti sümük ilişibsə, onu kor-koranə çıxarmağa çalışmaq toxumanı zədələyə bilər. Yad cismin nəfəs yollarına düşməsi isə boğulma və tənəffüs problemi yarada bilər.
Bəs niyə bəzi valideynlər “çöpçüyə apardım, uşaq düzəldi” deyirlər?
Bu təcrübənin valideyn üçün real görünməsinin bir neçə mümkün izahı var.
Birincisi, uşağın xəstəliyi həmin vaxt təbii olaraq yaxşılaşmağa başlamış ola bilər.
İkincisi, uşaqda həqiqətən boğazda qida qalığı və ya başqa yad cisim olubsa, həmin cisim artıq öz-özünə yerini dəyişmiş və ya udulmuş ola bilər.
Üçüncüsü, bəzi simptomlar infeksiyanın gedişi ilə əlaqəli olur və bir neçə saat və ya gün ərzində dəyişə bilər.
Dördüncüsü, uşağa diqqət göstərilməsi və müdaxilə edilməsi valideyndə “müalicə olundu” təəssüratı yarada bilər.
Amma bir uşağın prosedurdan sonra yaxşılaşması həmin prosedurun elmi cəhətdən effektiv olduğunu sübut etmir. ÜST də ənənəvi və tamamlayıcı təbabətə münasibətdə təhlükəsizlik və effektivliyin elmi sübutlarla qiymətləndirilməsini vurğulayır.
Bu yalnız Azərbaycanda olan bir ənənədir?
Burada da məsələni dəqiq ifadə etmək lazımdır.
“Çöpçü” adı və Azərbaycanda təsvir olunan bu spesifik praktika geniş mənada Azərbaycan xalq təbabəti ilə əlaqələndirilir. Azərbaycan mətbuatında və tədqiqat materiallarında bu ənənənin Azərbaycana xas olduğu qeyd olunur.
Lakin bu, dünyanın başqa yerlərində uşaqların boğazında yad cisimlərin qalmadığı anlamına gəlmir.
Əksinə, ənənəvi müalicə praktikaları dünyanın müxtəlif regionlarında mövcuddur. ÜST ənənəvi, tamamlayıcı və inteqrativ tibbin 170 ölkədə istifadə olunduğunu bildirir.
Məsələn, Afrikanın bəzi ölkələrində uşaqların boğazı ilə bağlı tamamilə başqa bir ənənəvi müdaxilə — uvulanın (damaq dilinin) kəsilməsi praktikası sənədləşdirilib. Sudan və Efiopiyada aparılan araşdırmalarda bu praktikaya rast gəlinib və valideynlərin bunu boğaz problemləri, qusma və digər şikayətlərlə əlaqələndirdiyi göstərilib.
Yəni xalq təbabətində uşağın boğazı ilə bağlı ənənəvi müdaxilələr yalnız Azərbaycanda mövcud olmayıb. Amma Azərbaycandakı “çöpçü” fenomeninin özünəməxsus adı və forması var.
Dünya tibbində belə halda nə edilir?
Müasir tibbdə yanaşma “çöpçüyə aparmaq” deyil, yad cismin olub-olmadığını müəyyənləşdirmək və təhlükəsiz şəkildə çıxarmaqdır.
Əgər uşağın həqiqətən yad cisim udduğuna şübhə varsa, həkim əvvəlcə uşağın vəziyyətini qiymətləndirir. Yad cismin növündən və yerləşdiyi yerdən asılı olaraq rentgen və digər görüntüləmə üsullarından istifadə edilə bilər. Bəzi hallarda isə endoskopik müdaxilə lazım olur.
Xüsusilə düymə batareyaları, maqnitlər və iti əşyalar xüsusi təhlükə yaradır və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Hansı hallarda uşağı gözlətmək olmaz?
Valideyn aşağıdakı hallarda “çöpçüyə aparım, görək keçərmi” yanaşmasından uzaq durmalıdır:
Təcili yardım tələb edən vəziyyətlər:
* uşaq boğulursa;
* nəfəs almaqda çətinlik çəkirsə;
* nəfəsi səsli və ya xırıltılıdırsa;
* tüpürcəyini uda bilmirsə və ağız suyu axırsa;
* yemək və ya su qəbul edərkən davamlı öskürürsə;
* təkrar-təkrar qusursa;
* güclü boyun, boğaz və ya döş qəfəsi ağrısı varsa;
* qanlı tüpürcək, qusma və ya nəcis varsa;
* uşaq yemək və içməkdən tamamilə imtina edirsə;
* batareya, maqnit və ya iti əşya udduğu məlumdursa.
Belə hallarda uşağın təcili tibbi qiymətləndirilməsi lazımdır.
Əsas məsələ: “çöp”ü yox, səbəbi axtarmaq
Valideyn üçün ən təhlükəsiz yanaşma uşağın hər narahatlığını “çöp”lə əlaqələndirmək deyil.
Uşaqda udma çətinliyi, ağız suyunun artması, yeməkdən imtina, öskürək, qusma, boğulma və ya nəfəs problemi varsa, bunun səbəbi həkim tərəfindən araşdırılmalıdır. Çünki həqiqətən yad cisim də ola bilər, boğaz infeksiyası da, başqa tibbi problem də.
Əsas fərq budur: müasir tibbdə “çöp qalıb” deməklə kifayətlənilmir — nəyin qaldığı, harada qaldığı və uşağa təhlükə yaradıb-yaratmadığı müəyyənləşdirilir.
ÜST də ənənəvi müalicə üsullarının təhlükəsiz və effektiv olmasının elmi sübutlar əsasında qiymətləndirilməsini tövsiyə edir.
Ayşən Vəli
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB