1 yaşlı uşağa hansı oyuncaqları almaq lazımdır? - ARAŞDIRMA

1 yaş uşağa oyuncaq seçərkən əsas məsələ “ən bahalı və ən çox funksiyalı oyuncaq” almaq deyil. Bu yaşda oyuncaq uşağın hərəkət etməsinə, əli ilə manipulyasiya etməsinə, səbəb-nəticə əlaqəsini anlamasına, söz öyrənməsinə və valideynlə birlikdə oynamasına imkan verməlidir. ABŞ Pediatriya Akademiyası, CDC, UNICEF və ÜST-nin yanaşmalarını müqayisə etdikdə də əsas xətt budur.

1 yaşlı uşağa hansı oyuncaqları almaq lazımdır?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Uşağın bir yaşı tamam olanda valideynlərin qarşısında maraqlı bir sual yaranır: artıq körpəlik oyuncaqları əvvəlki qədər cəlbedici deyil, amma uşaq hələ də böyük uşaqlar üçün nəzərdə tutulan oyuncaqlarla oynaya bilmir. Bu mərhələdə düzgün oyuncaq seçimi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bir yaş ətrafında uşaq ətrafındakı əşyaları sadəcə izləməkdən onları götürməyə, yerləşdirməyə, çıxarmağa, itələməyə, yığmağa və axtarmağa başlayır.

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) 2026-cı il üzrə 1 yaş mərhələsi göstəricilərinə görə, bu yaşda uşaqların əksəriyyəti əşyanı qaba qoyub çıxarmaq, gizlədilmiş əşyanı axtarmaq, mebelə tutunaraq yerimək və sadə sosial oyunlarda iştirak etmək kimi bacarıqlar göstərir.

Bu səbəbdən 1 yaş üçün oyuncaq seçərkən “bu oyuncaq uşağı nə qədər məşğul edəcək?” sualından daha çox “bu oyuncaq uşağın hansı bacarığını istifadə etdirəcək?” sualına baxmaq lazımdır.

İlk seçim: kubiklər və yığma oyuncaqları

Sadə iri kubiklər bir yaşlı uşaq üçün ən praktik seçimlərdən biridir. Uşaq əvvəlcə onları bir-birinə vuracaq, əlinə alacaq, atacaq, sonra üst-üstə qoymağa çalışacaq. Valideyn isə oyunu daha da maraqlı edə bilər: “Qırmızı kubiki ver”, “Birini də üstünə qoyaq”, “İndi yıxaq”.

UNICEF-in erkən inkişaf materiallarında da uşaqlara əşyaları üst-üstə yığmaq və sonra dağıtmaq imkanının verilməsi tövsiyə olunur. Bu oyunlar həm əl-göz koordinasiyasına, həm də sadə problem həll etmə bacarıqlarına imkan yaradır.

Almaq olar:

• iri yumşaq və ya plastik kubiklər;
• iri taxta bloklar;
• ölçüləri fərqli halqalar;
• sadə qüllə yığma oyuncaqları.

Forma salan və “içinə qoy-çıxar” oyuncaqlar

Bir yaşlı uşaqlar üçün ən maraqlı oyunlardan biri əşyanı bir yerə qoyub sonra çıxarmaqdır. Buna görə iri hissələrdən ibarət forma çeşidləyici, qutuya kubik qoyma oyuncağı, iri halqalar və qablar çox faydalı ola bilər.

CDC də 1 yaşlı uşağın əşyanı qaba qoymasını və gizlədilən əşyanı axtarmasını bu yaşın mühüm inkişaf göstəriciləri sırasında qeyd edir.

Burada oyuncaq çox mürəkkəb olmamalıdır. Uşaq ilk dəfədən bütün formaları düzgün yerinə salmırsa, bu problem deyil. Əsas məqsəd onun sınaqdan keçirməsidir.

Top mütləq olsun

Bir yaşda hərəkətli oyun xüsusilə vacibdir. Ona görə də müxtəlif ölçülü, amma uşağın rahat tuta biləcəyi yumşaq toplar almaq olar.

Topu yuvarlamaq, arxasınca getmək, valideynə qaytarmaq uşağı hərəkətə cəlb edir. ÜST 1–2 yaşlı uşaqlar üçün gün ərzində müxtəlif formalarda ən azı 180 dəqiqə fiziki aktivlik tövsiyə edir. Bu aktivliyin yalnız idman olması lazım deyil; yerimək, oynamaq və hərəkətli oyunlar da buna daxildir.

İtələmə oyuncaqları

Uşaq ayağa qalxmağa və yeriməyə başlayırsa, sabit və təhlükəsiz itələmə oyuncaqları maraqlı seçim ola bilər.

Amma burada mühüm fərq var: söhbət uşağın içində oturduğu klassik xodundan (baby walker) getmir. CDC körpə xodlarının tövsiyə olunmadığını bildirir və uşağın təhlükəsiz mebelə tutunaraq və ya uyğun itələmə oyuncağı ilə hərəkət etməsinə şərait yaradılmasını qeyd edir.

Ona görə seçim edərkən:

• alt hissəsi çox sürüşkən olmayan;
• həddindən artıq sürətli hərəkət etməyən;
• uşağın ağırlığına uyğun sabit;
• kəskin küncləri olmayan model seçmək daha məqsədəuyğundur.

Kitab da oyuncaq qədər vacibdir

Bir yaşlı uşağa kitab almaq bəzən oyuncaq almaqdan daha sadə görünür, amma inkişaf baxımından çox qiymətli seçimdir.

Bu yaşda uzun mətnli kitab lazım deyil. Qalın səhifəli, cırılması çətin, iri şəkilli, heyvanlar, əşyalar və gündəlik həyat mövzulu kitablar daha uyğundur.

Məsələn, kitabda it şəkli varsa, valideyn “Bu nədir? İt. Hav-hav edir” deyə bilər. Beləliklə, kitab sadəcə baxılan əşya yox, valideynlə uşaq arasında danışıq vasitəsinə çevrilir. UNICEF də bir yaşlı uşağın göstərdiyi əşyaların adını deməyi və şəkilli kitablar üzərində birlikdə danışmağı tövsiyə edir.

Musiqili oyuncaq alaq, yoxsa yox?

Burada dünyada yanaşma bir qədər dəyişib. Valideynlər çox vaxt düyməyə basanda işıq saçan, musiqi çalan, danışan və müxtəlif səslər çıxaran oyuncaqları “daha inkişafetdirici” hesab edirlər.

Amma Amerika Pediatriya Akademiyasının yanaşması daha çox sadə və interaktiv oyuncaqlara üstünlük verir. AAP bildirir ki, elektron və rəqəmsal oyuncaqlar valideyn-uşaq qarşılıqlı əlaqəsini əvəz etməməlidir; ənənəvi bloklar, kitablar, sadə manipulyativ oyuncaqlar və fiziki oyunlar uşağın inkişafı üçün əhəmiyyətli imkanlar yaradır.

Yəni musiqili oyuncaq tamamilə qadağan deyil. Sadəcə bütün oyuncaq səbətini səs çıxaran oyuncaqlarla doldurmaq lazım deyil.

Məsələn, bir musiqili oyuncaq + bir neçə sadə kubik + top + kitab + forma çeşidləyici daha müxtəlif oyun imkanları yaradır.

Gələcəkdə “mən-mən” oyunları üçün kukla və yumşaq heyvanlar

Bir yaşlı uşaq hələ tam mənada mürəkkəb rollu oyunlar oynamasa da, kukla, yumşaq heyvan və oyuncaq mətbəx əşyaları sonrakı mərhələyə keçid üçün istifadə oluna bilər.

Məsələn, ana kuklanı yatıra, uşağa “gəl, sən də ört” deyə bilər. UNICEF 1–2 yaş dövründə sadə “guya ki” oyunlarının tədricən inkişaf etdirilməsini dəstəkləyir.

Dünya ilə müqayisədə əsas fərq nədir?

ABŞ-dakı pediatrik tövsiyələrə, UNICEF-in erkən inkişaf proqramlarına və ÜST-nin fiziki aktivlik tövsiyələrinə baxdıqda maraqlı bir ortaq yanaşma görünür: oyuncağın qiyməti və texnoloji mürəkkəbliyi əsas meyar deyil.

UNICEF müxtəlif ölkələrdə erkən inkişaf proqramlarında bloklar, sadə pazllar, forma çeşidləyicilər, qablar, kuklalar və digər fiziki oyuncaqlardan istifadəni göstərir. Hətta UNICEF-in erkən inkişaf dəstlərində də bloklar, taxta pazllar və müxtəlif formalı əşyalar yer alır.

Yəni dünyada “1 yaşlı uşağa mütləq ən bahalı inkişafetdirici oyuncaq alınmalıdır” yanaşması yoxdur. Əksinə, sadə oyuncaq + valideynin iştirakı + sərbəst oyun daha çox vurğulanır.

Bu xüsusilə vacibdir, çünki bəzən valideyn 100–200 manatlıq elektron oyuncaq alır, uşaq isə qutunun özünü daha maraqlı hesab edir. Əslində bu, təəccüblü deyil. Bir yaşlı uşaq üçün qutunun içinə əşya qoymaq, çıxarmaq, qutunu çevirmək, qapağı açmaq belə öyrənmə prosesidir.

Bəs ekranlı oyuncaqlar?

Burada da beynəlxalq tövsiyə kifayət qədər aydındır. ÜST 1 yaşlı uşaqlar üçün oturaq ekran vaxtını tövsiyə etmir. Uşaq sakit vaxt keçirəcəksə, ekran əvəzinə valideynlə kitab oxumaq, hekayə danışmaq və qarşılıqlı oyun tövsiyə olunur.

Ona görə planşetə qoşulan, uzun müddət uşağı təkbaşına məşğul edən “öyrədici” oyuncaq almaq məcburiyyəti yoxdur.

Ən vacib məsələ – təhlükəsizlik

1 yaşlı uşaq üçün oyuncaq seçərkən inkişaf xüsusiyyətindən əvvəl təhlükəsizliyə baxmaq lazımdır. AAP yaş göstəricilərinin təsadüfi yazılmadığını bildirir: bu göstəricilər həm oyuncağın təhlükəsizliyini, həm də uşağın onu başa düşüb istifadə edə bilməsini nəzərə almağa kömək edir.

Xüsusilə:

• xırda hissələri olan oyuncaqlardan uzaq durmaq;
• qopub çıxa bilən göz, düymə, muncuq və digər hissələri yoxlamaq;
• güclü maqnitli oyuncaqları uşağın əlindən uzaq saxlamaq;
• düymə tipli batareyaları olan oyuncaqlarda batareya bölməsinin möhkəm bağlandığına əmin olmaq;
• oyuncağın üzərindəki yaş göstəricisinə baxmaq lazımdır.

Düymə batareyaları xüsusilə təhlükəlidir. AAP onların udulduqda ciddi daxili zədələnməyə və hətta ölümə səbəb ola biləcəyini bildirir.

Bəs 1 yaş üçün konkret alış-veriş siyahısı necə olsun?

Əgər mən 1 yaşlı uşaq üçün çox oyuncaq almadan, amma yaxşı bir dəst yaratmaq istəsəydim, belə bir kombinasiya seçərdim:

1. İri kubik dəsti
2. Forma çeşidləyici
3. Halqa yığma oyuncağı
4. 2–3 yumşaq top
5. Sabit itələmə oyuncağı
6. 2–3 qalın səhifəli şəkilli kitab
7. Sadə kukla və ya yumşaq heyvan
8. Bir musiqili, amma həddindən artıq səsli olmayan oyuncaq
9. Böyük ölçülü sadə pazl
10. Oyuncaqları içərisinə qoyub-çıxarmaq üçün böyük qutu və ya səbət

Belə dəst uşağın eyni anda hərəkət, əl bacarığı, problem həlli, dil, sosial qarşılıqlı əlaqə və sərbəst oyun imkanlarını əhatə edir. UNICEF və AAP-nin yanaşmalarında da məhz bu tip müxtəlif, sadə və böyüklə birlikdə oynamağa imkan verən fəaliyyətlər önə çıxır.

Ən maraqlı nəticə isə budur: 1 yaşlı uşağın inkişafı üçün oyuncaq səbətinin bahalı olması vacib deyil. Bəzən bir top, bir neçə iri kubik, bir kitab və valideynin 15 dəqiqəlik aktiv iştirakı çoxfunksiyalı elektron oyuncaqdan daha zəngin oyun yarada bilər. UNICEF də oyunun uşağın ətrafı araşdırması, bacarıqlarını məşq etməsi və valideynlə bağ qurması üçün əsas vasitələrdən biri olduğunu vurğulayır.

Qeyd: 1 yaşda uşaqların bacarıqları eyni sürətlə inkişaf etmir. Oyuncaq seçərkən konkret uşağın hazırkı bacarığı və təhlükəsizliyi əsas götürülməlidir; CDC də inkişaf göstəricilərinin diaqnostik test olmadığını vurğulayır.

Ayşən Vəli