Eyni evdə, ayrı həyat: Azərbaycan ailəsində görünməyən uzaqlaşma - ARAŞDIRMA

Ailə deyəndə göz önünə adətən eyni evdə yaşayan, birlikdə süfrəyə əyləşən, övlad böyüdən ər-arvad gəlir. Lakin eyni evdə yaşamaq həmişə birlikdə yaşamaq demək deyil. Bəzən ailə zahirən öz mövcudluğunu qoruyur, nikah davam edir, uşaqlar böyüyür, gündəlik həyat əvvəlki kimi görünür, amma ər-arvad arasında münasibət tədricən dəyişir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Bir vaxtlar uzun-uzadı söhbət edən insanlar artıq bir-birinə gün ərzində baş verənləri danışmır. Birlikdə vaxt keçirmək azalır, problemlər müzakirə olunmur, ortaq qərarlar getdikcə daha az verilir. Hər kəs öz işi, telefonu, dostları və şəxsi dünyası ilə məşğul olur. Evdə iki insan yaşayır, amma onların həyatları sanki ayrı istiqamətlərdə davam edir.

Ailə münasibətlərində bu vəziyyət bəzən “emosional uzaqlaşma” və ya “emosional boşanma” anlayışı ilə izah olunur. Burada söhbət hüquqi boşanmadan getmir. Ər-arvad rəsmi olaraq hələ də ailədir, lakin aralarındakı emosional bağlılıq, ünsiyyət və yaxınlıq zəifləyir.

Məsələni maraqlı edən də budur: Azərbaycanda boşanmalar barədə rəsmi statistika aparılır, amma nikahı davam etdiyi halda bir-birindən emosional olaraq uzaqlaşan ailələrin sayı ayrıca ölçülmür.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk yarısında Azərbaycanda 24 815 nikah və 10 350 boşanma qeydə alınıb. 2026-cı ilin ilk altı ayında isə nikahların sayı 19 224, boşanmaların sayı 9 776 olub. Yəni bu ilin ilk yarısında həm nikahların, həm də boşanmaların sayı ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə azalıb.

Bu rəqəmlər yalnız rəsmi nikah və boşanmaları göstərir. Ailənin daxilində münasibətlərin hansı vəziyyətdə olduğunu isə statistika ilə müəyyən etmək mümkün deyil.

Məsələn, bir ailədə ər və arvad arasında mübahisə ola bilər, amma onlar hələ də bir-birinin həyatında fəal iştirak edə bilərlər. Başqa ailədə isə heç bir ciddi mübahisə olmur. Sadəcə danışmırlar. Bir-birindən heç nə soruşmurlar, birlikdə vaxt keçirmirlər və münasibətlərini yalnız uşaqların, evin və gündəlik öhdəliklərin ətrafında davam etdirirlər.

Əslində, ailə daxilində ən böyük dəyişikliklərdən biri də məhz bu səssiz mərhələdə başlaya bilər.

Münasibətlər üzrə mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi məsələlərdən biri də ünsiyyətin azalmasıdır. Əvvəllər ər-arvad gün ərzində baş verənləri bir-biri ilə bölüşürdüsə, zaman keçdikcə bu ehtiyac aradan qalxır. “Necəsən?”, “Günün necə keçdi?” kimi sadə suallar belə münasibətdə əvvəlki yerini itirir.

Bunun səbəbi isə təkcə tərəflərdən birinin digərinə qarşı hisslərinin dəyişməsi olmaya bilər.

Məişət yükünün bölüşdürülməməsi də münasibətlərə təsir edən amillərdən biridir. Xüsusilə uşaqlı ailələrdə ev işləri, uşağın qayğısı, bağça və məktəb məsələləri, alış-veriş, yemək hazırlamaq və digər gündəlik işlərin əsas hissəsinin bir tərəfin üzərində qalması zamanla narazılıq yarada bilər.

BMT Qadınların məlumatlarında Azərbaycanda 15 yaşdan yuxarı qadınların ödənişsiz ev və qayğı işlərinə sərf etdiyi vaxt kişilərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə çox göstərilir. Bu göstərici birbaşa ailədaxili problemlərin səbəbini izah etmir, amma ev və qayğı işlərinin bölgüsündə gender fərqinin olduğunu göstərir.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində də ailə daxilində məsuliyyət bölgüsü müzakirə olunan məsələlərdəndir. ABŞ-da aparılan araşdırmalar göstərir ki, gəlirlərin ər-arvad arasında daha bərabər bölüşdürüldüyü ailələrdə belə ev işləri və uşaqlara qayğı məsələsində tam bərabərlik həmişə yaranmır.

Bu isə bir məqamı ortaya çıxarır: ailədə problem yalnız “kim daha çox pul qazanır?” sualından ibarət deyil. “Kim nə qədər məsuliyyət daşıyır?” sualı da münasibətlərin gələcəyi baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan ailəsində isə bütün bunlara əlavə olaraq sosial münasibətlər də təsir göstərə bilər.

Bəzi ailələrdə ər-arvad arasında yaranan problemin həlli yalnız iki insanın qərarı ilə məhdudlaşmır. Valideynlərin, qayınata-qayınananın, bacı-qardaşların və digər qohumların münasibətə müdaxiləsi də mümkündür. Bəzən ailəni qorumaq məqsədilə verilən məsləhətlər problemin həllinə kömək edir, bəzən isə tərəflərin öz qərarını verməsini çətinləşdirir.

“Uşağa görə döz”, “ailə dağılmasın”, “camaat nə deyər?” kimi yanaşmalar da boşanmaq qərarına təsir göstərə bilər. Bu cür sosial təzyiqin bütün ailələr üçün eyni olduğunu söyləmək olmaz. Lakin ailə münasibətlərində sosial gözləntilərin mühüm rol oynadığı danılmaz məsələlərdəndir.

Maraqlı məqam odur ki, ailənin dağılması həmişə boşanma ərizəsinin verildiyi gün başlamır.

Bəzən proses bundan illər əvvəl başlayır.

Əvvəlcə birlikdə keçirilən vaxt azalır. Sonra söhbətlər. Daha sonra problemlərin müzakirəsi dayanır. Tərəflər bir-birindən nəsə gözləməyi dayandırır. Nəticədə ailə yalnız ortaq yaşayış məkanına və gündəlik öhdəliklərə çevrilə bilir.

Xarici tədqiqatlarda da emosional uzaqlaşma məhz bu kontekstdə araşdırılır. Məsələn, Türkiyədə aparılmış son tədqiqatlardan birində nikah davam etdiyi halda ər-arvad arasında emosional əlaqənin zəifləməsi ayrıca araşdırılıb. Müxtəlif beynəlxalq araşdırmalarda da yaxınlığın, ünsiyyətin və ortaq fəaliyyətlərin azalması emosional uzaqlaşma ilə əlaqələndirilir.

Lakin burada diqqətli olmaq lazımdır. Ayrı-ayrı ölkələrdə aparılan bu araşdırmaların nəticələrini birbaşa Azərbaycan cəmiyyətinə tətbiq etmək mümkün deyil. Ailə modeli, iqtisadi vəziyyət, sosial normalar və gender rolları ölkədən ölkəyə dəyişir.

Azərbaycan üçün isə ayrıca araşdırılmalı məsələ məhz budur: biz ailənin dağılmasını yalnız boşanma statistikası ilə ölçürük, yoxsa ailənin daxilində münasibətlərin vəziyyətinə də baxırıq?

Çünki rəsmi nikahın davam etməsi ailədə münasibətlərin sağlam olduğu anlamına gəlmir.

Ər və arvad eyni evdə yaşayırsa, bu, onların mütləq birlikdə həyat sürdüyünü göstərmir.

Eyni süfrəyə oturmaq, eyni övladı böyütmək, eyni mənzildə yaşamaq ailənin hüquqi və məişət tərəfini qoruyur. Amma ailənin emosional tərəfi üçün ünsiyyət, qarşılıqlı diqqət, məsuliyyət bölgüsü və birlikdə vaxt keçirmək də lazımdır.

Bəlkə də bu səbəbdən ailə məsələsinə yalnız “boşanma artıb, yoxsa azalıb?” sualı ilə yanaşmaq kifayət etmir.

Daha ciddi sual başqadır: Azərbaycan ailəsində insanlar həqiqətən birlikdə yaşayırlar, yoxsa sadəcə eyni evdə qalırlar?

Bu suala cavab vermək üçün isə yalnız statistika kifayət etmir. Bunun üçün ailə psixoloqlarının, sosioloqların, hüquqşünasların fikirlərinə, eləcə də belə vəziyyəti yaşayan insanların real hekayələrinə baxmaq lazımdır.

Çünki bəzən ailənin ən böyük problemi boşanmaq deyil.

Ən böyük problem iki insanın bir-birindən uzaqlaşdığı halda bunu illərlə heç kimin görməməsidir.

Ayşən Vəli