Abort hamiləliyin tibbi müdaxilə vasitəsilə süni şəkildə sonlandırılmasıdır. Bu prosedur həm arzuolunmaz hamiləliyin dayandırılması, həm də ana və ya dölün sağlamlığı ilə bağlı tibbi göstərişlər olduqda həyata keçirilə bilər. Abortun hüquqi statusu, həyata keçirilmə müddəti və icazə verilən hallar ölkələrin qanunvericiliyindən asılı olaraq dəyişir.
Abort məsələsi uzun illərdir həm tibbi, həm hüquqi, həm də etik baxımdan müzakirə olunur. Müxtəlif ölkələrdə hamiləliyin hansı müddətinə qədər aborta icazə verilməsi və hansı hallarda prosedurun qanuni hesab edilməsi ilə bağlı fərqli yanaşmalar mövcuddur. Bu səbəbdən abort hüququ ilə bağlı beynəlxalq təcrübə vahid deyil.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Abortun tarixi və hüquqi tənzimlənməsi
Abort qədim dövrlərdən müxtəlif üsullarla tətbiq edilsə də, müasir dövrdə onun həyata keçirilməsi əsasən tibbi standartlar və qanunvericiliklə tənzimlənir. Ölkələr arasında əsas fərqlər abortun tələb əsasında həyata keçirilib-keçirilməməsi, hamiləliyin hansı həftəsinə qədər icazə verilməsi və tibbi göstərişlərin necə müəyyənləşdirilməsi ilə bağlıdır.
Bəzi ölkələrdə abort müəyyən hamiləlik müddətinə qədər qadının istəyinə əsasən qanuni hesab olunur. Digər ölkələrdə isə yalnız ananın həyatının və ya sağlamlığının qorunması, zorlama nəticəsində yaranmış hamiləlik və ya dölün ciddi patologiyalarının müəyyən edilməsi kimi hallarda aborta icazə verilir.
Abortun hüquqi statusu dəyişən sahələrdən biri olduğuna görə müxtəlif ölkələr üzrə statistik göstəricilər və qanunvericilik məlumatları təqdim edilərkən onların aktual mənbələr əsasında yenilənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Abort hansı hallarda həyata keçirilir?
Abort iki əsas vəziyyətdə nəzərdən keçirilə bilər: qadının istəyinə əsasən hamiləliyin sonlandırılması və tibbi göstərişlər əsasında hamiləliyin dayandırılması.
Tibbi göstərişlərə hamiləliyin davam etdirilməsinin qadının həyatı və ya sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaratması, dölün həyatla uzlaşmayan və ya ağır inkişaf qüsurlarının müəyyən edilməsi, eləcə də inkişafdan qalmış hamiləlik kimi hallar daxil ola bilər.
İnkişafdan qalmış hamiləlik zamanı embrion və ya dölün inkişafı dayanır və hamiləlik öz-özünə sonlanmadıqda tibbi müdaxiləyə ehtiyac yarana bilər. Belə hallarda müvafiq müayinə və ultrasəs müayinəsi əsasında diaqnoz dəqiqləşdirilir.
Bəzi hallarda hamiləlik dövründə müəyyən dərman preparatlarına məruz qalma və ya yüksək dozalı radiasiyanın təsiri də tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər. Lakin belə vəziyyətlərdə hamiləliyin avtomatik olaraq sonlandırılması deyil, döl üçün potensial risklərin mama-ginekoloq və digər mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilməsi əsas götürülür.
Abort necə həyata keçirilir?
Müasir tibbdə hamiləliyin müddətindən və klinik vəziyyətdən asılı olaraq müxtəlif üsullardan istifadə edilir. Erkən hamiləlikdə medikamentoz abort və ya vakuum aspirasiya kimi üsullar tətbiq oluna bilər.
Əvvəllər geniş istifadə edilən kəskin küretaj üsulunda uşaqlıq boşluğundakı toxumaların mexaniki alətlərlə çıxarılması həyata keçirilirdi. Müasir tibbdə isə uyğun hallarda vakuum aspirasiya kimi daha az travmatik üsullara üstünlük verilir.
Vakuum aspirasiya zamanı xüsusi steril kanül vasitəsilə uşaqlıq boşluğundakı hamiləlik toxuması vakuum vasitəsilə xaric edilir. Prosedurun müddəti hamiləliyin müddətindən, seçilən üsuldan və pasiyentin fərdi vəziyyətindən asılıdır.
Abortdan əvvəl nələrə diqqət edilməlidir?
Abort tibbi prosedur olduğundan onun yalnız müvafiq ixtisası olan həkim tərəfindən, tibbi standartlara uyğun və steril şəraitdə həyata keçirilməsi vacibdir.
Prosedurdan əvvəl hamiləliyin müddəti müəyyənləşdirilməli, pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyəti qiymətləndirilməli və zəruri hallarda ultrasəs müayinəsi aparılmalıdır. Qan qrupu, qəbul edilən dərmanlar, xüsusilə qan durulaşdırıcı preparatlar və anesteziya ilə bağlı risklər də həkim tərəfindən nəzərə alınmalıdır.
Sedasiya və ya anesteziya tətbiq olunacağı halda qida və maye qəbulunun dayandırılması ilə bağlı müddət tibbi müəssisənin və anestezioloqun göstərişlərinə uyğun müəyyən edilir.
Abortdan sonra hansı qaydalara əməl edilməlidir?
Abortdan sonra müəyyən müddət ərzində yüngül qanaxma, qarınaltı ağrı və menstrual sancıya bənzər narahatlıq müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlərin intensivliyi və davametmə müddəti tətbiq edilən üsuldan və orqanizmin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Həkim tərəfindən təyin edilmiş dərman preparatları göstərişə uyğun qəbul edilməlidir. Antibiotiklər isə yalnız tibbi göstəriş olduqda istifadə olunmalıdır.
Abortdan sonra güclü və ya artan qanaxma, yüksək hərarət, şiddətli qarın ağrısı, pis qoxulu vaginal ifrazat, ciddi halsızlıq və ya huşun itirilməsi kimi əlamətlər yarandıqda təcili tibbi yardım üçün müraciət edilməlidir.
Menstrual siklin bərpası da fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır və ilk menstruasiyanın vaxtında dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Hamiləliyin yenidən baş verməsi isə abortdan sonra nisbətən qısa müddətdə mümkün olduğundan, hamiləlikdən qorunma üsulları barədə həkimlə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Abortun mümkün riskləri
Tibbi standartlara uyğun və ixtisaslı mütəxəssis tərəfindən həyata keçirilən abort ümumilikdə təhlükəsiz prosedur hesab olunur. Bununla belə, digər tibbi müdaxilələrdə olduğu kimi, abortun da müəyyən riskləri mövcuddur.
Əsas mümkün ağırlaşmalara aşağıdakılar daxildir:
* uşaqlıq boşluğunda infeksiya;
* güclü qanaxma;
* uşaqlıq boynunun zədələnməsi;
* uşaqlıq divarının perforasiyası;
* uşaqlıq boşluğunda hamiləlik toxumasının qalması;
* anesteziya və ya sedasiya ilə bağlı ağırlaşmalar;
* nadir hallarda uşaqlıq boşluğunda bitişmələrin yaranması.
Fəsadların yaranma riski hamiləliyin müddəti, tətbiq edilən üsul, pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti və prosedurun həyata keçirildiyi tibbi şəraitdən asılıdır.
Müasir tibbi yanaşmada steril şəraitin təmin edilməsi, düzgün prosedur texnikasının seçilməsi, pasiyentin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və sonrakı tibbi nəzarət ağırlaşmaların riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Azərbaycanda abortun hüquqi çərçivəsi
Azərbaycanda hamiləliyin süni şəkildə dayandırılması qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddət və şərtlər çərçivəsində həyata keçirilir. Qadının öz istəyi ilə hamiləliyin sonlandırılması üçün qanunvericilikdə müəyyən müddət nəzərdə tutulur. Bu müddətdən sonra hamiləliyin dayandırılması yalnız qanunvericilikdə müəyyən edilmiş tibbi və digər əsaslar olduqda mümkün ola bilər.
Bu baxımdan abortla bağlı hüquqi məlumatlar hazırlanarkən qüvvədə olan qanunvericiliyə istinad edilməsi vacibdir.
Dünyada abort hüququ
Dünyada abortun hüquqi statusu əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bəzi ölkələrdə abort müəyyən hamiləlik həftəsinə qədər qadının istəyinə əsasən həyata keçirilir. Digər ölkələrdə isə prosedur yalnız məhdud tibbi və sosial-hüquqi hallarda mümkündür.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı təhlükəsiz abort xidmətlərinə çıxışın məhdudlaşdırılmasının təhlükəli abort riskini artıra biləcəyini bildirir. Təhlükəsiz olmayan abortlar xüsusilə tibbi xidmətlərə çıxışın məhdud olduğu ölkələrdə qadın sağlamlığı üçün ciddi risk yaradır.
Abortun ən çox məhdudlaşdırıldığı ölkələr
Bəzi ölkələrdə abort demək olar ki, bütün hallarda qadağandır və yalnız çox məhdud istisnalara icazə verilir. Bu ölkələr sırasında müxtəlif dövrlərdə El Salvador, Nikaraqua, Malta və digər dövlətlər göstərilib.
Məsələn, El Salvadorda abortla bağlı qanunvericilik uzun müddət dünyanın ən sərt hüquqi rejimlərindən biri kimi qiymətləndirilib. Maltada da abortla bağlı məhdudiyyətlər uzun illər ciddi olub.
Polşada isə abortla bağlı qanunvericilik Avropanın ən məhdudlaşdırıcı sistemlərindən biri hesab edilir və hamiləliyin dayandırılmasına yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulan müəyyən hallarda icazə verilir.
Abort hüququnu genişləndirən ölkələr
Son illərdə bir sıra ölkələrdə abortla bağlı hüquqi yanaşmalar dəyişib. Kolumbiya, Meksika, İrlandiya və Argentina kimi ölkələrdə abort hüququnun genişləndirilməsi istiqamətində mühüm hüquqi dəyişikliklər həyata keçirilib.
Kolumbiyada Ali Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə müəyyən müddətə qədər abortun cinayət məsuliyyətindən çıxarılması təmin edilib. Meksikada da ölkənin ali məhkəmə instansiyalarının qərarları abortun kriminallaşdırılması ilə bağlı hüquqi yanaşmanın dəyişməsinə təsir göstərib.
İrlandiyada 2018-ci ildə keçirilən referendumdan sonra abortla bağlı konstitusion məhdudiyyətlər yumşaldılıb. Argentinada isə 2020-ci ildə abortun müəyyən hamiləlik müddətinə qədər qanuniləşdirilməsi ilə bağlı qanun qəbul edilib.
Tələb əsasında abort
Bir sıra ölkələrdə abort müəyyən hamiləlik müddətinə qədər qadının istəyinə əsasən qanuni hesab olunur. Ən geniş yayılmış müddətlərdən biri 12 həftə olsa da, bu müddət ölkələr üzrə dəyişir.
Fransa, İspaniya və İtaliya kimi Avropa ölkələrində də abortla bağlı fərqli müddət və şərtlər tətbiq olunur. ABŞ-da isə abortun hüquqi statusu ştatlar üzrə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Türkiyədə hamiləliyin müəyyən müddətinə qədər qadının istəyinə əsasən aborta hüquqi imkan verilir. Müddət keçdikdən sonra isə hamiləliyin dayandırılması yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulan xüsusi hallarda mümkündür.
Ayşən Vəli
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB