Yay mövsümündə günəş şüalarının təsiri artdıqca dəri sağlamlığının qorunması da aktuallaşır. Son illər isə xüsusilə TikTok, Instagram və digər sosial media platformalarında günəş kremi əvəzinə kokos yağı, zeytun yağı, moruq toxumu yağı, kök toxumu yağı və digər təbii yağlardan istifadəni təşviq edən paylaşımlar sürətlə yayılır. Bu paylaşımlarda iddia edilir ki, bəzi təbii yağlar günəşdən qoruyucu (SPF) təsir göstərir və kimyəvi tərkibli günəş kremlərinə ehtiyac qalmır.
Bəs bu iddiaların elmi əsası varmı? Təbii yağlar həqiqətən günəşdən qoruya bilirmi, yoxsa bu, sağlamlıq üçün ciddi risk yaradan yanlış məlumatdır?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
SPF nədir və niyə vacibdir?
SPF (Sun Protection Factor) günəşdən qoruyucu məhsulun əsasən UVB şüalarına qarşı nə dərəcədə qoruma təmin etdiyini göstərən standart göstəricidir. Müasir günəş kremləri isə təkcə UVB deyil, həm də UVA şüalarına qarşı “geniş spektrli” qoruma təmin edir.
Dermatoloqlar bildirirlər ki, gündəlik istifadə üçün ən azı SPF 30, açıq havada uzun müddət qalarkən isə SPF 50 tərkibli, geniş spektrli günəş kremləri tövsiyə olunur.
Təbii yağların SPF təsiri varmı?
Bəzi laboratoriya araşdırmalarında müəyyən bitki yağlarının çox aşağı səviyyədə ultrabənövşəyi şüaları zəiflətmə potensialı göstərilib. Məsələn:
* Kokos yağı – təxminən SPF 4-8
* Zeytun yağı – SPF 2-8
* Badam yağı – SPF 5 ətrafında
* Şi yağı – SPF 3-6
Sosial mediada ən çox adı çəkilən moruq toxumu yağı və kök toxumu yağının SPF 30-50 olduğu iddia edilir. Lakin bu iddiaları təsdiqləyən yüksək keyfiyyətli klinik tədqiqatlar yoxdur. Dermatologiya sahəsində fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatlar bu yağların sertifikatlaşdırılmış günəş kremlərini əvəz edə bilməyəcəyini bildirirlər.
Niyə təbii yağlara etibar etmək təhlükəlidir?
Ən böyük problem ondan ibarətdir ki, təbii yağların SPF göstəricisi standart üsulla ölçülmür, UVA şüalarına qarşı qoruyuculuğu sübut edilməyib, dəriyə bərabər yayılması mümkün olmur, günəş altında tez parçalanır, qoruyucu təsiri sabit deyil.
Bu səbəbdən insan yağ sürdüyü üçün özünü qorunduğunu hesab edir, lakin dəri əslində ultrabənövşəyi şüalara məruz qalmağa davam edir.
Yanlış seçim hansı problemlərə səbəb ola bilər?
Mütəxəssislərin fikrincə, günəş kremindən imtina edib yalnız təbii yağlardan istifadə aşağıdakı riskləri artırır:
* günəş yanıqları;
* dəridə ləkələrin yaranması;
* erkən qocalma;
* kollagen liflərinin zədələnməsi;
* elastikliyin azalması;
* piqmentasiya pozğunluqları;
* aktinik keratoz;
* bazal hüceyrəli və yastıhüceyrəli dəri xərçəngi;
* melanoma riskinin yüksəlməsi.
Xüsusilə açıq dərili insanlar, uşaqlar, yaşlılar və açıq havada çalışan şəxslər daha yüksək risk qrupuna daxildir.
Təbii yağların başqa riskləri də var
Bitki yağlarının istifadəsi hər kəs üçün təhlükəsiz hesab edilmir.
Onlar bəzi insanlarda allergik reaksiyalar, kontakt dermatit, məsamələrin tutulması, sızanaqların artması, fotohəssaslığın yüksəlməsi kimi problemlər yarada bilər.
Xüsusilə sitrus mənşəli bəzi efir yağları günəş altında istifadə edildikdə dəridə ciddi yanıqlara səbəb ola bilir.
“Kimyəvi günəş kremləri zərərlidir” iddiası doğrudurmu?
Sosial mediada ən çox yayılan fikirlərdən biri də budur ki, guya günəş kremlərinin tərkibindəki kimyəvi maddələr insan sağlamlığı üçün təhlükəlidir.
Dermatoloqlar bildirirlər ki, bazarda satılan və dövlət qurumları tərəfindən təsdiqlənən günəş kremləri təhlükəsizlik yoxlamalarından keçir. Onların istifadəsinin faydası mümkün risklərdən qat-qat üstündür.
Mineral (sink oksid, titan dioksid) və kimyəvi filtrlər müxtəlif üstünlüklərə malikdir və dəri tipinə uyğun seçilə bilər.
Günəşdən düzgün qorunmaq üçün nə etmək lazımdır?
Mütəxəssislər aşağıdakı qaydalara əməl etməyi tövsiyə edirlər:
* SPF 30 və ya daha yüksək, geniş spektrli günəş kremi istifadə edin.
* Günəşə çıxmazdan 15-20 dəqiqə əvvəl krem çəkin.
* Hər 2 saatdan bir, həmçinin üzgüçülük və güclü tərləmədən sonra yenidən tətbiq edin.
* Saat 10:00-16:00 arasında uzun müddət birbaşa günəş altında qalmayın.
* Şlyapa, gün eynəyi və qoruyucu geyimlərdən istifadə edin.
* Körpələr və uşaqlar üçün yaşa uyğun xüsusi günəş kremləri seçin.
Mövcud elmi sübutlar göstərir ki, təbii yağlar sertifikatlaşdırılmış günəş kremlərini əvəz edə bilməz. Bəzi yağların zəif UV filtrləmə xüsusiyyəti olsa da, onların SPF göstəricisi standartlaşdırılmayıb və təhlükəsiz, etibarlı günəş qorunması təmin etdiyi sübut olunmayıb.
Bu səbəbdən yalnız sosial mediada yayılan məsləhətlərə əsaslanaraq günəş kremindən imtina etmək dəri sağlamlığı üçün ciddi risk yarada bilər. Günəşdən qorunmanın ən etibarlı yolu dermatoloqların tövsiyə etdiyi, klinik sınaqlardan keçmiş və sertifikatlaşdırılmış SPF tərkibli günəş kremlərindən istifadə etməkdir.
Ayşən Vəli
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB
