...Ukraynalı hərbçi və ictimai xadim, Viktor Yaqun SİA oxucuları üçün elə də “yad yazar” deyil. Belə ki, onun günün mövzusu ilə bağlı yazıları bundan əvvəl də SİA oxucularına təqdim edilib.
Beləliklə, Yaqunin "Facebook"da yer alan növbəti yazısını diqqətinizə çatdırırıq...
...1994-cü ilin mart ayında Riçard Nikson Rusiya, Ukrayna, Almaniya və Böyük Britaniya səfərindən qayıdıb ABŞ prezidenti Bill Klintona məxfi məktub yazdı. Əslində, bu, onun sonuncu əsas xarici siyasət memorandumu idi.
Nikson bir ay sonra vəfat etdi.
...Bu məktubda bu gün Avropanın gələcəyi ilə bağlı qərarların qəbul edildiyi ofislərin divarlarına həkk olunmalı bir ifadə var: "Amma Ukrayna fərqli bir sinifdədir - o, əvəzolunmazdır." "Ukrayna tamamilə fərqli bir kateqoriyadır. O, əvəzolunmazdır." "Vacib" deyil. "Ümidverici tərəfdaş" deyil. "Bufer" deyil. "Postsovet məkanının bir hissəsi" deyil.
Əvəzolunmaz.
1994-cü ildə Nikson Ukrayna haqqında Qərbin növbəti üç onillik ərzində məntiqi nəticəsinə gətirməkdən imtina etdiyini başa düşdü.
O, əsas şeyi görürdü: Ukrayna məsələsi keçmiş SSRİ-nin periferiyası məsələsi deyil.
Bu, Rusiyanın özünün, Avropanın necə olacağı və azadlıq məkanı ilə imperiya qisası məkanı arasındakı sərhədin haradan keçəcəyi məsələsidir.
İkincisi xüsusilə diqqət çəkir.
O dövrdə bütün Qərb siyasəti sözün əsl mənasında Ukraynanın nüvə silahlarına aludə idi. Yayılmama problemini həll etmək üçün döyüş başlıqlarını, raketləri və çatdırılma vasitələrini götürmək lazım idi.
Nikson tamamilə fərqli bir məntiq təklif etdi: təkcə silahların sayı barədə deyil, həm də ilk növbədə onların istifadəsinə nəyin səbəb ola biləcəyi barədə düşünmək lazımdır.
Bu, strateji düşüncə səviyyəsidir...
Doqquz ay sonra Ukrayna Budapeşt Memorandumunu imzaladı və təhlükəsizlik, suverenlik və ərazi bütövlüyü ilə bağlı təminatlar müqabilində nüvə arsenalından imtina etdi. Lakin Niksonun xəbərdarlıq etdiyi əsas sual cavabsız qaldı: Ukrayna yeni Avropa təhlükəsizlik sistemində hansı yeri tutmalıdır?
Cavab əvəzinə boz bir sahə ortaya çıxdı.
Ukrayna Moskvanın nəzarətinə qaytarılmadı, lakin real kollektiv zəmanətlər sisteminə daxil edilmədi.
Tərəfdaşlıq, islahatlar, perspektivlər, xüsusi münasibətlər haqqında danışdılar.
2008-ci ildə Buxarestdə NATO hətta Ukraynanın Alyansın üzvü olacağını təsdiqlədi. Lakin bu perspektivi dönməz hala gətirəcək siyasi qərar o zaman qəbul edilmədi.
Rusiya bu qeyri-müəyyənliyi özünəməxsus şəkildə şərh etdi. 2008 -Gürcüstana qarşı müharibə.
2014 - Krım və Donbass.
2022 -Ukraynaya tammiqyaslı işğal.
Hər növbəti addım bir sınaq idi: Qərbin sadəcə reaksiya verməyi dayandırıb təhlükəsizlik mühitini formalaşdırmağa başlayacağı sərhəd haradadır?
Və paradoks budur.
Niksonun məktubundan 32 il sonra Qərb əslində öz nəticəsinə gəldi.
2026-cı ildə NATO artıq Ukraynaya uzunmüddətli və proqnozlaşdırıla bilən dəstəkdən danışır və il ərzində 70 milyard avro məbləğində hərbi texnika, yardım və təlim təmin edəcəyinə söz verib.
Avropa Birliyi Ukraynanın üzvlüyü yolunda ilk danışıqlar klasterini açdı.
Ukrayna ordusu əslində Avropa təhlükəsizliyinin əsas qüvvələrindən birinə çevrildi. Avropa yenidən silahlanır, müdafiə sənayesini bərpa edir və çəkindirmə dilində danışmağı yenidən öyrənir.
Lakin Niksonun 1994-cü ildə gördüyü problem tamamilə aradan qalxmayıb. Ukraynanı eyni zamanda Avropanın təhlükəsizliyi üçün kritik əhəmiyyət kəsb edən bir ölkə kimi tanımaq və bu sistemdəki son yeri məsələsini açıq qoymaq olmaz.
Ukraynanın Avropanı qoruduğunu illərdir demək və eyni zamanda müharibənin aktiv mərhələsi başa çatdıqdan sonra Ukraynanın özünün təhlükəsizliyini kimin və necə təmin edəcəyi ilə bağlı strateji qeyri-müəyyənliyi saxlamaq olmaz. Kremlin növbəti liderinin "daha praqmatik", "daha proqnozlaşdırıla bilən" və ya "danışıqlara hazır" olacağı ümidi ilə uzunmüddətli siyasət qurmaq olmaz.
Nikson həmçinin Klintona Yeltsinlə bağlı xəbərdarlıq etdi: şəxsi münasibətləri dövlət maraqları ilə qarışdırmayın və siyasəti bir şəxsə bağlamayın.
Axı, Rusiya problemi heç vaxt təkcə Putinin problemi olmayıb.
Bu, Moskva qərar verməzdən əvvəl ətrafında zəiflik, qeyri-müəyyənlik və qorxu məkanı gördükdə hər dəfə təkrarlanan imperiya modelinin problemidir.
Məhz buna görə də güclü Ukrayna Qərbin xeyriyyəçiliyi və "uzaq bir ölkəyə kömək" deyil.
Bu, Rusiyanı Avropa qitəsində çəkindirməyin ən təsirli elementlərindən biridir. Ukrayna Qərbdən yeni geosiyasət icad etməsini istəmir. O, artıq köhnə geosiyasətin səhv çıxması faktının dəhşətli qiymətini ödəyib.
1994-cü ildə Nikson Klintona yazırdı: Ukrayna əvəzolunmazdır. 2026-cı ildə bu, artıq proqnoz deyil.
Bu, müharibə ilə sübut edilmiş bir faktdır. İndi yeganə sual müasir Qərb liderlərinin son addımı atmaq və bu ideyanı məntiqi sonluğa çatdırmaq üçün siyasi iradəyə sahib olub-olmayacağıdır.
Ukraynanın təhlükəsizliyi Avropa təhlükəsizliyinə əlavə ola bilməz. Ukraynanın təhlükəsizliyi onun təməllərindən biridir. Biz artıq hər şeyi sınamışıq.
Və biz bu təcrübənin qiymətini çox yaxşı bilirik.
Əli Babayev
Bütün xəbərlər Facebook səhifəmizdə
USD
EUR
GBP
RUB