“Neftçi-Ararat oyunu günü Banişevski xəstələndi və oyuna çıxa bilmədi, amma buna baxmayaraq biz qalib gəldik”
Boris Xetaqurov Azərbaycanda idman təbabətinin əfsanəsidir. O, ömrünün 50 ilinə yaxınını Bakının “Neftçi” futbol klubuna həsr edib. Boris Nanieviç klubun bir hissəsi olmaqla Sovet dövründə "Neftçi"nin əsas nailiyyətini - 1966-cı il SSRİ çempionatının bürüncünü görmüşdür. O, müstəqillik dövründə “Neftçi”nin əsas uğurunun - 2012-ci ildə Avropa Liqasının qrup mərhələsinə yüksəlməsinin də şahidi olub. Bir neçə il əvvəl Xetaqurova “Bakinets” Beynəlxalq Mədəniyyət Cəmiyyətinin nüfuzlu milli mükafatı – “Humay” mükafatına layiq görülüb. “Moskva-Bakı”nın müxbiri Azərbaycanın əməkdar həkimi Boris Xetaqurovla həmsöhbət olub, o, palatasının idmançıları ilə bağlı xatirələrini bölüşüb, həm də rus aktyoru və kosmonavtı necə müalicə etmək şansı olduğunu danışıb. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.
- Siz həkim ailəsindənsiniz. Bu səbəbdənmi idman tibbini seçdiniz? Seçiminizə nə təsir etdi?
- Mən Böyük Vətən Müharibəsi başlamazdan bir il əvvəl Bakıda anadan olmuşam. Gənclik illərim Bakının köhnə, el arasında Çəmbərəkənd adlanan yerində keçib. 6 saylı orta məktəbdə oxuyub. Atam həkim olub, Azərbaycan SSR səhiyyə nazirinin müavini, Respublika xəstəxanasının baş həkimi işləyib. “Azərbaycanın əməkdar həkimi” fəxri adına layiq görülüb. Anam diş həkimi, bacım pediatr idi. Çəmbərəkənd yaxşı idmançıları ilə məşhur idi. Bu Bakı məhləsində məşhur futbolçular Ələkbər Məmmədov, Əli Əbilzadə, Çingiz İsmayılov, basketbolçular Məmmədyarov qardaşları - Əliyar, Qəhrəman və Fuad, damaçı Üzeyir Abdullayev yaşayırdı.
İdmanla- atletika ilə də məşğul olurdum. “Dinamo” cəmiyyətində SSRİ-nin əməkdar məşqçisi Əfqan Səfərovun yanında məşq edirdim. Şəhər və respublika müsabiqələrində, tibb universitetləri tələbələrinin ümumittifaq yarışlarında iştirak etmişəm. Orta məktəbdə valideynlərimin yolu ilə getməyə qərar verdim və Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə-profilaktika fakültəsinə daxil oldum. Təhsil aldığım müddətdə idman təbabəti ilə maraqlanırdım. Bunu görən kafedra müdiri, professor Kamal Axundov institutu bitirdikdən sonra tibb elminin bu sahəsi ilə ciddi məşğul olmağımı tövsiyə etdi. Kamal Axundov Azərbaycan idman təbabətinin yaradıcılarından biri olub, vaxtilə “Neftçi” futbol komandasının həkimi olub. Mənim idman həkimi kimi yetişməyində onun böyük rolu olub.
Mən futbola necə gəldim? 1964-cü ildə tibb fakültəsini bitirəndə Almaniyada Sovet qoşunlarının bir qrupuna polk həkimi təyin olundum. Amma sənədlərim işlənərkən hərbi hissəmi ixtisar etdilər. “Azad” diplom aldım, ona görə də iş yeri ilə özüm məşğul olmalı idim. Şanslıydım. Çəmbərəkənddəki qonşum, “Neftçi”nin baş məşqçisi Ələkbər Məmmədov məni gənclərdən ibarət futbol komandasında işləməyə dəvət etdi. Bu, 1965-ci ilin aprelində oldu, 1966-cı ilin yanvarında isə məni “Neftçi”nin əsas komandasına baş həkim kimi qəbul etdilər. Həmin vaxt moskvalı Vasili Sokolov “Neftçi”nin baş məşqçisi idi.
- İdmançı üçün zədədən xoşagəlməz heç nə yoxdur. “Neftçi”nin futbolçuları əsasən hansı zədələrlə üzləşirdi?
- Əlbəttə, idman təkcə qələbə deyil, həm də zədədir. Yadımdadır, Alma-Atada “Neftçi” – “Kayrat” matçında futbolçumuz Elbrus Abbasov ayağından necə ciddi zədə almışdı. Onda biz Birinci Liqada oynayırdıq və Yüksək Liqaya çıxmaq üçün mübarizə aparırdıq. Rəqabət çətin idi. Oyun arası fasilədə Elbrus mənı çağırıb dedi: “Doktor, ayağıma bax”. Butsılarını çıxardım və gördüm ki, onun bütün ayağı qan içindədir. Elbrus dərin kəsilmiş yara almıdı. Mən ona dedim: “Sən belə oynaya bilməzsən. Baş məşqçiyə deyəcəyəm ki, səni əvəz etsin”. Elbrus xahiş etdi: “Doktor, yalvarıram, heç nə demə. Elə et ki, meydançaya çıxıb matçı sona qədər oynayım. Mən ona cərrahi tikişlər vurmalı, ayağını ağrıkəsici ilə yumalı, səkkiz formalı sıx sarğı vurmalı idim. Oyundan sonra məşqçi Gennadi Bondarenko Elbrusun oynadığı vəziyyəti görəndə dəhşətə gəldi. Elbrus çox cəsarətli və israrlı idmançı idi.
- 1967-ci ildə “Neftçi”–“Ararat” oyunun başlamasına bir neçə saat qalmış Banişevski appendisit diaqnozu ilə xəstəxanaya yerləşdirildi. Komandanın ən yaxşı oyunçusunun meydanda olmayacağı xəbərini futbolçular necə qarşıladı?
- Onda “Neftçi” SSRİ çempionatında Yerevanın “Ararat” komandası ilə oynamalı idi. Matçdan bir gün əvvəl komandamız məşq bazasına köçdü və səhər saat 5-də Tolik qapımı döydü. Astanada dayanıb ağrıdan qıvrılır. Onu yerə qoydu və araşdırdı. Məlum olub ki, o, kəskin appendisit tutması olub. Təcili yardım çağırdım. Həkimlər onu dərhal Semaşko xəstəxanasına aparıblar. Vaxtilə idmanla fəal məşğul olan növbətçi həkim Məmməd Əliyev dərhal Toliki əməliyyat masasına göndərdi. Baş məşqçimiz Əhməd Ələsgərovu yuxudan oyatmalı, bəd xəbəri ona deməli oldum. Bir neçə dəqiqədən sonra o, xəstəxanada idi. Təbii ki, Banişevskinin hansısa oyunundan söhbət gedə bilməzdi. Yadımdadır, oyunun başlamasına bir saat qalmış Kazbek Tuayev paltardəyişmə otağına girərək futbolçularımıza üz tutdu: “Uşaqlar, Tolik bu gün burada olmayacaq. Və qələbə üçün hər şeyi etməliyik- Tolikin xatirinə. Və uşaqlar bunu etdilər. "Neftçi" qalib gəldi - 1:0. Qolu Markarov vurdu.
- Hətta bir dəfə “Neftçi”də futbolçu kimi oynamaq şansınız olub. Həmin oyun haqqında bizə məlumat verin. Butsıları geyinib meydançaya çıxanda hansı hissləri yaşadınız?
- 1967-ci ildə SSRİ çempionatı başa çatdıqdan sonra "Neftçi" Afrikada 3 ölkədə - Mali, Seneqal və Qvineyada yoldaşlıq oyunlarına getdi. 8 oyun keçirdi. Çox çətin idi. Biz Moskvadan uçduq, orada mənfi 15 dərəcə idi, Afrikaya uçduq və orada 40 dərəcə istilik, yüksək rütubət və dözülməz şərait var idi. Üçüncü oyunu Malidə keçirdik, burada iki futbolçumuz Edik Markarov və Volodya Bruxtiya ciddi zədə aldılar. Onları Moskvaya, sonra da Bakıya göndərməli oldum. Və məlum oldu ki, Seneqal millisi ilə oyuna 11 futbolçu yığılmır. Meydana çıxıb baş məşqçi Əhməd Ələsgərov və özüm üçün oynamalı idim. Həyəcan var idi təbii ki. Axı mən futbolçu deyiləm, amma komanda yoldaşlarım iddia edirdilər ki, yaxşı oynamışam. Bu oyunda 6:2 hesabı ilə qalib gəldik. Həmin Afrika səfərində Moskvadan olan jurnalist Aleksandr Kuleşov da bizimlə idi. O, “Bədən Tərbiyəsi və İdman” jurnalında həmin hadisə ilə bağlı yazırdı: “Həkim Xetaqurov zədəli futbolçulara qayğı göstərməyin ən yüksək nümunəsini göstərdi – sadəcə, onların yerində dayandı...”.
- 1978-ci ildə sizin “Neftçi” futbol komandasının tibb məntəqəsi SSRİ-nin futbol komandaları arasında ən yaxşısı kimi tanınıb. Yeddi il sonra SSRİ İxtiralar və Kəşflər üzrə Dövlət Komitəsindən “Fiziki performansı artırmaq üçün cihaz” texnikası üçün müəlliflik sertifikatı aldınız. Bu cihaz nə idi?
- Bəli, yadımdadır, o zaman bizə fəxri fərman və “Bullur kubok” verildi. O vaxt köməkçim Murad Mərdanovla futbolçuların fiziki göstəricilərini artıran xüsusi cihaz ixtira etdik. Bu, kənarlarına iynələr daxil edilmiş dəyirmi yarımkürəvi rezin hava kamerasıdır. Cihaz pnevmomasaj prinsipinə uyğun olaraq yorğun əzələlərə yerli olaraq təsir göstərir. Onun əməyi sayəsində idmançının sağalması daha tez və asan olur.
- Aktyorları, hətta kosmonavtları belə müalicə etməli idin. Maraqlıdır, idman həkimi bu işin öhdəsindən necə gəldi?
- 1977-ci ilin iyununda Moskvanın “Sovremennik” teatrı Bakıda qastrol səfərində idi. Musiqili Komediya Teatrında tamaşalar göstərilirdi. Bir axşam “Sovremennik”in administratoru mənə zəng edib dedi ki, tamaşa zamanı onların aktyoru İqor Kvaşa ayağından zədə alıb: “Ayaq şişmişdi. Antensiya zamanı təcili yardım gəldi, donub qaldılar. Ancaq Kvaşa qərar verdi - idman zədəsini futbol komandasının həkimindən daha yaxşı kim bilir? Biz təcili olaraq nəsə etməliyik, çünki əsas rol İqordadır. Mən teatra tələsdim və lazımi köməkliyi göstərdim. Aktyor tamaşanı sona qədər oynadı. Bundan sonra onu 3 nömrəli şəhər poliklinikasında yerləşən növbətçi travma mərkəzinə apardım. Ayağının rentgenoqrafiyasını çəkdilər. Xoşbəxtlikdən zədə o qədər də ciddi deyildi. Amma təbii ki, müalicə etmək lazımdır. Kvaşa bir həftə ərzində hər gün dostu Valentin Qaftla “Neftçi” futbol komandasının bazasında yerləşən tibb kabinetimə gəlirdi. Danışdıq, zarafatlaşdıq. Minnətdarlıq edərək hətta futbolçularımızın qarşısında çıxış etdilər.
Uzun müddət İqor Kvaşa ilə dostluğum davam etdi. Komandamla Rusiyanın paytaxtında olarkən bir neçə dəfə məni Moskvadakı çıxışlarına dəvət etmişdi və özü də “Neftçi”nin oyunlarına gəlmişdi. Kvaşa futbolun böyük pərəstişkarı idi. 2013-cü ildə tanışlığımızın 35-ci ildönümündə Kvaşa üçün Moskvaya onun adı yazılmış çempion köynəyi və tanışlığımızı xatırladığım məktub göndərdim. Amma təəssüf ki, hədiyyəm çox gec olmuşdu. Həmin vaxt İqor Vladimiroviç ağır pnevmoniya ilə xəstəxanada imiş və bir neçə gün sonra dünyasını dəyişmişdi.
Mən kosmonavt Vitali Jolobovu müalicə etməli oldum. O, Bakı şəhəri 164 saylı orta məktəbi və Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunu bitirib. 1976-cı ildə kosmosa uçuşu başa vurduqdan sonra Bakıya məzuniyyətə gəlir. Kosmik gəminin sərt enişi zamanı aldığı zədədən bel nahiyəsində problemlər var idi. Və bir neçə gün Vitali “Neftçi” komandasının tibb məntəqəsində müalicə olunmaq üçün yanıma gəldi. Məndən futbol haqqında soruşdu, mən ondan kosmos haqqında.
- Bu yaxınlarda 82 yaşınız tamam oldu, indi də sıralardasınız. Belə səmərəliliyin sirri nədir?
- Məşhur mahnıda deyildiyi kimi: “İllərim mənim sərvətimdir”. Maraqlı hadisələrlə, qələbələrlə dolu xoşbəxt həyat sürmüşəm. Azərbaycanın ən yaxşı futbol komandası olan “Neftçi” ilə işləmək mənə qismət olub. 2004-cü ildə “Xəzər-Lənkəran”ın yeni yaradılmış komandasında tibbi xidmətin lazımi səviyyədə təşkili üçün Lənkərana dəvət olundum. Klub nümayəndələri ilə Moskva, Dubay, İstanbula getdik və ən müasir tibbi avadanlıq aldıq. Avstriya və Almaniyada lazımi vitamin və bərpaedici preparatlar alındı. Assistentlərimi Moskva və İstanbuldakı təkmilləşdirmə kurslarına göndərdim. Bir sözlə, Xəzər-Lənkəranda o vaxt Azərbaycan futbol komandaları arasında ən yaxşısı olan peşəkar tibb mərkəzi yaratdılar.
2010-cu ildə ailəvi səbəblərdən komandanı tərk etməli oldum. Ailədən uzun müddət uzaq qala bilməzdim. Daha sonra “Neftçi”nin prezidenti Sadıx Sadıxovun dəvəti ilə bu komandaya baş həkim kimi qayıtdım. Karyeramı başladığım komandada - doğma “Neftçi”də davam etdirmək imkanı yaratdığı üçün Sadıx müəllimə ürəkdən minnətdaram. 2015-ci ilə kimi orada işləmişəm. Klub rəhbərliyi dəyişdikdən sonra o, karyerasını bitirmək qərarına gəldi. Amma indiyə qədər futbolçular mənə müraciət edirlər və heç vaxt heç kimdən imtina etmirəm. Mənim işimin sirri nədir? Heç bir sirr yoxdur. Mən işimi sevirəm, futbolu sevirəm və ölkəmə dərindən bağlıyam.
- Azərbaycan futboluna nə arzu edərdiniz? Doğma “Neftçi”ni necə görmək istərdiniz?
- Sevimli komandamı Avropa və dünya çempionatlarında görmək arzusundayam. “Neftçi” mənim ikinci ailəmdir və mən son dərəcə şadam ki, ölkənin ən yaxşı futbolçuları və məşqçiləri ilə işləmək imkanım olub. “Neftçi” mənim fəxrimdir və inanıram ki, bir gün bu komanda yenidən Azərbaycan futbolunun flaqmanı olacaq.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb