2022-ci il aprelin 4-də Azərbaycan və Rusiya diplomatik münasibətlərin qurulmasının 30-cu ildönümünü qeyd edirlər. Bu münasibətlə hər iki ölkənin prezidentləri İlham Əliyev və Vladimir Putin bir-birinə təbrik məktubları göndərərək, ikitərəfli münasibətlərin yüksək dinamikasını, ticarət-iqtisadi, nəqliyyat, enerji, humanitar və digər sahələrdə səmərəli əməkdaşlığı qeyd ediblər. “Xüsusilə sevindirici haldır ki, diplomatik münasibətlərin qurulmasının cari yubiley ili Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında Müttəfiqlik Əməkdaşlığı haqqında Bəyannamənin imzalanması ilə eyni vaxta təsadüf edir. Bu mühüm sənəd dövlətlərimiz arasında münasibətlərin 30 il ərzində əldə etdiyi keyfiyyətcə yeni, ən yüksək səviyyəni müəyyənləşdirdi”,- deyə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev V.Putinə məktubunda xüsusilə qeyd edib.
Rusiyanın Azərbaycandakı ilk səfiri, MDBMİ-ni və SSRİ Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasını bitirmiş karyeralı sovet diplomatı Valter Aleksandroviç Soniya “Caliber” analilitik mərkəzinə müsahibəsində iki ölkənin münasibətləri haqda maraqlı məqamlara toxunub. Yazını oxucularımıza təqdim edirik.
Müstəqilliyin indi uzaqda olan ilk illərində Bakı və Moskvanın bu yola necə başladığını xatırlamaq daha maraqlı olacaq. Bu sətirlərin müəllifinin 2011-ci ildə Rusiyanın Azərbaycandakı ilk səfiri mərhum Valter Şoniya ilə etdiyi bu müsahibə bu işdə bizə kömək olacaq.
- Rusiyanın Azərbaycana ilk səfiri təyin olunduğunu Türkiyədə olarkən öyrəndim. O vaxt, artıq 4 il idi ki, SSRİ-nin (daha sonra Rusiyanın) Türkiyədəki səfirliyində müşavir-elçi vəzifəsində çalışırdım. Ya fevralın sonu, ya da 1992-ci ilin mart ayının əvvəli idi. Birdən Moskvadan teleqram gəlir, ondan öyrənirəm ki, məndən Rusiyanın Bakıdakı səfiri olmağımı xahiş ediblər. Məni Moskvaya ezam etdilər, orada Xarici İşlər Nazirliyində görüş keçirildi, iclasda Rusiyanın keçmiş İttifaqın yeni müstəqil dövlətlərindəki səfirləri iştirak etdilər.
O zaman Rusiyanın xarici siyasətində tam çaşqınlıq hökm sürürdü - dövlət xəzinəsində pul yox idi, Moskvada heç kim yeni müstəqil dövlətlərlə necə davranacağını bilmirdi, çünki prioritet tamamilə Qərblə münasibətlərə verilmişdi.
Rusiyanın Ermənistandakı o vaxtkı səfiri Vladimir Stupişinlə keçirdiyi döyüşləri təbəssümlə xatırlayıram. O, İrəvanda təmsil etdiyi ölkənin maraqlarını müdafiə etmək əvəzinə, erməniləri daha çox düşünürdü.
Aramızda ciddi fikir ayrılıqları olub. Mən onunla üz-üzə gəlmək istəmirdim, amma o, Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı odlu nifrətlə doymuş elə bəyanatlar verdi ki, mən kənarda qala bilmədim. Mən ümidsiz idim və Moskvanın Stupişinin bəyanatları ilə bağlı sərt açıqlama verəcəyini gözləyirdim. Təəssüf ki, heç bir bəyanat verilmədi və mən Azərbaycan və Ermənistan siyasətimizi balanslaşdırmaq üçün özüm açıqlama verməli oldum. Rusiyanın regionda “ev heyvanlarının” və ya “ögey övladlarının” olmasına icazə vermək mümkün deyildi, bu, böyük geosiyasi səhv olardı. Bizim üçün Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan qardaş respublikalar idi. Onlardan hər hansı birini necə ayırmaq olar? Azərbaycana qarşı belə bəyanatlar necə ola bilərdi? Mənim üçün bu, böyük bir şok idi. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin susqunluğu şəraitində mən özüm nəsə etməli oldum.
Təbii ki, İrəvan mənim bu hərəkətimdən razı qalmadı. Buna görə də Ermənistan rəhbərliyi məndən çox incidi. Sonra öyrəndim ki, Stupişinin arvadı erməni olub və o, onun təsiri altında Azərbaycan əleyhinə belə bəyanatlar verib. Təəssüflər olsun ki, o zaman Moskva Azərbaycan və Ermənistanla bağlı dəqiq davranış xəttini müəyyən etməmişdi. Stupişinin təxribatçı və şovinist bəyanatları ilə bağlı dəfələrlə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinə müraciət etmişəm. Lakin bu müraciətlər Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin o vaxtkı rəhbərliyi tərəfindən anlayışla qarşılanmayıb. Bir dəfə bizim şöbədə Stupişinlə az qala əlbəyaxa döyüşə girmişdik. Xarici İşlər Nazirliyində mənə dedilər: yaxşı, siz hər şeyi ayırd edəcəksiniz və hər şey yaxşı olacaq. Amma normal olmadı. Stupişin Ermənistanda öz bəyanatlarını verməkdə davam etdi və mən onu təkzib etməli oldum. Görünür, o zaman bizim Xarici İşlər Nazirliyi bu vəziyyətə uyğun gəlirdi və heç kimin Stupişinin hərəkətlərinə niyə reaksiya verməməsi mənim üçün tamamilə anlaşılmaz idi. Mən bu məsələni Rusiya Federasiyası Xarici İşlər Nazirliyinin Kollegiyasında qaldırmağa çalışdım, onlar məni quru dinlədilər, lakin heç bir reaksiya olmadı..
Buna baxmayaraq, Azərbaycanda Rusiya səfiri kimi fəaliyyətimin ilk illərini çətinliklərinə baxmayaraq, hərarətlə xatırlayıram.
Azərbaycanda işlədiyim illər ərzində bu ölkəni, xüsusən də insanları çox sevmişəm. Bunlar boş sözlər deyil. Mən Azərbaycan cəmiyyətinin bütün təbəqələri ilə, siyasətçilərlə, mədəniyyət xadimləri ilə gözəl əlaqələr qurmuşam. Yeri gəlmişkən, mən Rusiyanın baş naziri vəzifəsini icra edən Yeqor Qaydarın iki dövlət tarixində ilk dəfə 1992-ci il sentyabrın 30-da Bakıya səfərini hazırlamalı idim. Bu, çox özünəməxsus səfər idi və bu səfər zamanı qərara alındı ki, Bakıda Rusiya səfirliyinin tikintisi üçün bizə yer və vəsait ayrılsın. Yeri gəlmişkən, Yeqor Timuroviç çox müsbət təəssürat yaratdı, o, çox mehriban idi və Rusiya ilə Azərbaycan arasında dostluq münasibətləri qurmaq əzmində idi. O, Azərbaycanın o vaxtkı prezidenti Əbülfəz Elçibəylə görüşdü, mən o görüşdə iştirak edirdim. Mən deməzdim ki, Rusiya nümayəndə heyətinin səfəri belə böyük uğurla baş tutdu, çünki o vaxtkı Azərbaycan rəhbərliyi Moskva ilə kəsilmiş əlaqələri bərpa etməyə çalışmamışdı. Bununla belə, Qaydar həqiqətən də keçmiş dövlətlərarası əlaqələrin bərpasına töhfə vermək istəyirdi, lakin planını tam həyata keçirə bilmədi.
Rusiya ilə Azərbaycan arasında ikitərəfli münasibətlərdə dönüş Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra baş verdi.
Mən Heydər Əliyevi çox yaxşı tanıyırdım. Mən çox müdrik olan dövlət başçısı, böyük atasının işinin layiqli davamçısı olan İlham Heydəroviçlə də yaxşı tanışam. 1993-cü ildə Heydər Əliyevlə bərabər Azərbaycana tamam başqa hakimiyyət gəldi. Düzünü deyim: mən Heydər Əliyeviçlə tez-tez görüşürdüm. Üstəlik, o, mənə davamlı olaraq telefonla zəng etdi və lazım gələrsə, dərhal onunla əlaqə saxlamağımı söylədi. Və zəng etdim. O, tamamilə heyrətamiz, böyük dövlət xadimi idi. Mən Allaha şükür edirəm ki, Heydər Əliyev vaxtında Azərbaycanda hakimiyyətə gəldi və bununla da ölkəni xilas etdi. Heydər Əliyevlə işləmək mənim üçün çox xoş idi.
Lakin mənim Azərbaycanın yeni rəhbərliyi ilə səriştəli münasibətlər qurmağım Moskvanın xoşuna gəlmədi. Rusiyada mənim Qarabağla bağlı mövqeyimdən, eləcə də Xəzərin statusu və dəniz yataqlarının Azərbaycana məxsus olması ilə bağlı mövqeyimdən son dərəcə narazı idilər.
Nə isə, Rusiyanın o vaxtkı yanacaq və energetika naziri Yuri Şafrannik Bakıya gəldi. O, səfirliyə gəlib deyir ki, Yeltsinin tapşırığı ilə Azərbaycanla danışıq aparmaq üçün gəlib. Belə ki, o, Azərbaycan tərəfi ilə müqavilə imzalayıb, orada yazılıb: Xəzərin Azərbaycan sektoru. Yəni mən yox, Şafrannik belə bir termin işlədib. Mən bu termini işlətməyə başlayanda Moskvada kəskin narazılıq yaratdı. Səfirliyə Kozırevin imzası ilə heç bir sektorun olmadığını bildirən məktub gəlib. Belə çıxır ki, Xarici İşlər Nazirliyi Yanacaq və Energetika Nazirliyindən fərqli düşünüb. Hesab olunur ki, dəniz ümumi mülkiyyətdir. Onda təbii ki, hamı razılığa gəldi ki, Xəzər hövzəsinin hər bir ölkəsinin öz sektoru var. Görünür, Moskvada Şafrannikin əleyhinə olan o adamlar mənə qarşı təbliğat aparmağa başlayıblar ki, Rusiyanın Bakıdakı səfiri hansısa anlaşılmaz, azərbaycanpərəst mövqe tutur, deyirlər. Doğrudan da, mən bir çox məsələlərdə, xüsusən də respublika MDB-yə daxil olanda Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləmişəm. Heydər Əliyevin başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə birlikdə Moskvaya gələndə Rusiyanın o vaxtkı müdafiə naziri Pavel Qraçovla görüşdə azərbaycanlıların yanında əyləşdim. Qraçov dərhal qaşlarını qaldırıb soruşdu ki, niyə mən Rusiya səfiri Rusiya nümayəndə heyəti ilə deyil, Azərbaycan nümayəndə heyəti ilə masa arxasında oturmuşam. Mən isə cavab verdim ki, bununla mən Heydər Əliyeviçin Azərbaycanın MDB-yə daxil olması ilə bağlı qərarını tam dəstəklədiyimi göstərirəm. Mən hesab edirdim ki, Moskva üçün Cənubi Qafqazın əsas dövləti olan Azərbaycanla çox yaxşı münasibətlərin olması son dərəcə vacibdir.
Nəhayət, 1995-ci ildə Moskva Azərbaycandakı səfiri dəyişdirmək qərarına gəldi. Bundan sonra mənim səmimi qəlbdən sevdiyim Azərbaycana səfər etmək şansım qalmadı. Buna baxmayaraq, artıq diplomatik xidməti tərk edərək Gürcüstana qayıtdıqdan sonra Azərbaycan ətrafında baş verənləri izləməkdə davam etdim və Qarabağın mütləq öz əsl sahiblərinə qayıdacağına ürəkdən inanırdım”.
PS: Təəssüf ki, Valter Aleksandroviç bu qələbənin sevincli gününü görəcək qədər yaşamadı- o, 2014-cü ildə 78 yaşında vəfat etdi. O vaxtdan bəri Rusiyanın Azərbaycandakı bir neçə səfiri dəyişdi... Ancaq bu, artıq tamam başqa hekayədir...
Müəllif - Bəhram Batıyev
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği: dövlət müstəqilliyimizin bərpasının 30-cu ili- Azərbaycan dövlətçiliyi müasir mərhələdə” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.