"Azərbaycanın və Türkiyənin mövqeyi nümunəvidir"
ABŞ və Aİ sanksiyaları artıq Rusiya iqtisadiyyatına təsir edir. Bu, kütləvi sistem zərbəsidir, əvvəllər elan edilmiş idxalı əvəzləmə obyektinə çevrilməyən sənaye sahələri real təhlükə altındadır. SİA xəbər verir ki, bu fikirləri rusiyalı siyasi ekspert Roman Qazenko “Caliber” analitik mərkəzinə müsahibəsində ABŞ və Aİ-nin tətbiq etdiyi sanksiyaların Rusiya iqtisadiyyatı üçün mənfi nəticələrini şərh edərkən deyib.
“ABŞ və Aİ sanksiyaları Rusiyanın idxalı əvəzləmə proqramının iflasa uğradığını ortaya qoydu. İlk növbədə, biz aviasiya sənayesindən danışırıq və indi bunun bəhrəsini görürük. Bundan əlavə, istənilən halda media məkanı zərər görəcək. Mən Rusiya mediasına təsir edən sanksiyaları nəzərdə tuturam, bu, onların Rusiya gündəmini irəli aparmaq imkanlarına aiddir. Yaxşı, o zaman Rusiya əhalisi, görünür, çox yaxında vərdiş etdikləri sosial şəbəkələrin Rusiyaya qarşı cavab sanksiyaları kimi fəaliyyətini dayandıracağı şəraitdə alternativ tapıcaq.
Amma situasiyaya daha geniş analitik kontekstdə baxmaq lazımdır və burada müəyyən bir super subyektin əli ilə Avropa iqtisadiyyatını məhv etmək tendensiyası özünü büruzə verir. Mən sizə bir nümunə verim. Avropa lizinq şirkətlərinə icarəyə götürülmüş təyyarələri geri çağırmaq və Rusiyaya yeni təyyarələrin tədarükünü dayandırmaq tapşırılıb. Amerika şirkətləri, bu halda “Boeing” tamamilə açıq bazar əldə edir. Beləliklə, biz indiki vəziyyətin, ilk növbədə, Avropa iqtisadiyyatına qarşı necə istifadə edildiyini görürük. Buradan çox ciddi nəticə çıxarmaq olar: indiki müharibənin mahiyyəti nədir? Bəs onun təşkilinin əsas obyekti kimdir? Bu problemə itələnən təkcə Ukrayna və Rusiya deyil, ilk növbədə, Avropa və Avropa iqtisadiyyatıdır. Döyüşlər başlamazdan əvvəl də Almaniyada, ilk növbədə, enerji qiymətləri yüksəldi və hər hansı bir iqtisadi universitetin tələbəsi başa düşə bilər ki, bundan sonra ümumiyyətlə hər şeyin və hər şeydən əvvəl ilkin həyatı təmin edən məhsulların qiymətləri uçacaq. Ona görə də təkcə Rusiya əhalisinin əziyyət çəkəcəyini söyləmək düzgün olmazdı. Eyni şəkildə Avropanın əhalisi də əziyyət çəkəcək. Mən əminliklə belə qənaətə gələ bilərəm ki, həm Avropaya inteqrasiya, həm də Avropa iqtisadiyyatı indi sənayesizləşdirmənin son mərhələsinə qədəm qoyur. Bunun ardınca sosial və siyasi çöküş gələcək”, - rusiyalı ekspert hesab edir.
Eyni zamanda, Roman Qazenkonun fikrincə, Rusiyanın Aİİ-dəki tərəfdaş ölkələri Rusiyanın iqtisadi imkanlarından çox asılı olduqları üçün qərbin sanksiyalarını hiss edəcəklər.
“Lakin istənilən böhran yeni imkanlar yaratdığı kimi, problemi də üzə çıxarır. Aİİ üzvləri indi müəyyən dərəcədə Azərbaycandan nümunə götürməyə və bütün hazırkı qlobal iqtisadi siyasi sistemin dağılması fonunda mövcud ziddiyyətlər üzərində yeni ittifaqlar yaratmağa məcbur olacaqlar. Bu halda mən superpozisiya deyilən yeri tutan Azərbaycan və Türkiyəni misal çəkə bilərəm. Yəni, anlıq taktiki qiymətləndirmələrdən- kim yaxşıdır, kim pis, kim haqlıdır, kim haqsızdır- yuxarı qalxan strateji mövqe. Bu, bütün ənənəvi ittifaqların, ittifaqların, münasibətlər modellərinin indi gözümüzün qabağında dağılmasına dair aydın fikrə əsaslanan strateji hədəflərin müəyyənləşdirilməsinin nümunəsidir. Subyekt-obyekt münasibətlərinin olmadığı, biri götürəndə, o biri verəndə həmrəylik tərəfdaşlığı əsasında əlaqələr qurmaq lazımdır. İndi düşmənçilik üzərində deyil, tərəfdaşlıq üzərində potensial yaratmaq vaxtıdır. Fayda qarşılıqlı olmalıdır.
Bu optikada Azərbaycan rəhbərliyinin strateji davranışının nadir nümunəsi, həmçinin Türkiyə nümunəsi mövcud ziddiyyətlər, münaqişələr və fəlakətlər üzərində ortaq gələcək qurmağa hazır olduqlarını göstərir. Bu, Aİİ ölkələri üçün nümunə olmalıdır. Rusiyanın pul kisəsindən, hərbi gücündən lütf gözləməyin, Rusiyaya qarşı tətbiq olunacaq sanksiyaların nəticələrini əks etdirməyin, əksinə, ittifaq və ittifaqlar yaratmaq potensialını, potensial əlavələr əsasında onların əlaqələrini toplayın. Birlikdə həmişə daha sərfəli olur, mövcud qlobal iqtisadi modellərin dağılması unikal imkanlar yaradır, lakin yalnız bərabər qarşılıqlı əlaqə əsasında. İndiki münasibətlərdə subyekt, yəni indiki şəraitdən güclü olan dövlət ancaq tərəfdaşlığa çevrilə bilər.
Qərbin Rusiyaya qarşı Azərbaycan və Türkiyəyə qarşı sanksiyaları hər halda onların siyasətini müəyyən edən amil deyil, bu ölkələr strateji gələcək qururlar. Xarici təsiri əks etdirən refleks siyasəti ilə öz proqramı üzrə işləyən subyektiv mövqe arasında fərq var. Bu fundamental fərqdir. Refleks siyasətini misal çəkəcəyəm, onlar bir faktora reaksiya verirlər, lakin bütün sistemi bütövlükdə görmürlər. Eynilə Rusiyada Türkiyənin Ukraynaya “Bayraktar” pilotsuz uçan aparatlarını satması ilə bağlı nə qədər qısqanclıq olduğunu xatırlayaq. Amma eyni zamanda, nədənsə, heç kim diqqət yetirmədi ki, həmin pilotsuz təyyarələr Aİİ ölkəsinə- Rusiya hərbi bazasının yerləşdiyi Qırğızıstana da satılıb. Rusiya isə Türkiyəyə- NATO ölkəsinə, Suriyaya və istənilən yerə silah verir. Bu, subyektiv siyasətdir. Amma birdən-birə refleks olaraq Türkiyəni yalnız bununla ittiham etməyə başladılar.
Dünyanın belə qeyri-adekvat mənzərəsi qeyri-adekvat reaksiyaya gətirib çıxarır və buna görə də intihardır. İndiki vəziyyətdə uduzan tərəf kontinental Avropadır. İstənilən halda Rusiya beynəlxalq hüquq münasibətlərinin indi dağılan bütün nəticələrini alacaq. Polşa Rusiyanın əmlakına həbs qoyub, Rusiyanın aktivləri artıq dondurulub, beynəlxalq hüquq fəaliyyətini dayandırıb. Burada kimin haqlı, kimin haqsız olduğunu söyləmək çətindir, əslində vəziyyət çoxdan buna doğru gedir. Və bu müharibəni ilk kimin başlatması sualı indi əsaslı deyil. Artıq qanunun deyil, yalnız güc qanununun işlədiyi bütün qlobal strukturun ümumi sisteminin məhv edilməsinin şahidi oluruq. Yenə deyirəm, bu vəziyyətdə tək güclü ola bilməzsən. Artıq müəyyən etmək lazımdır.
Məsələn, Amerika prezidenti Co Bayden Ukrayna ilə müharibənin Rusiyanı zəiflədəcəyini və dünyanın qalan hissəsini gücləndirəcəyini söyləyərək arzusunu reallıq kimi göstərməyə çalışır. Bəs cənab Bayden Çini hara qoyacaq?
Çin artıq beynəlxalq münasibətlərin çökdüyü bu sistemdə ordusunun bütün gücü ilə Tayvanı hədəfə alıb və bu prosesə ilkin Rusiyanın başlamasından əmin-amanlıqla istifadə edəcək. Digər tərəfdən, ABŞ-ın Avropaya qarşı uzunmüddətli iqtisadi müharibəsi heç yerdə itməyib. Mən heç bir şəkildə rusiyapərəst mövqe tutmuram və ya əksinə, sadəcə Baydenin bəyanatını şərh edirəm. Bu, Amerika prezidentinin, necə deyərlər, zooparkda Çin Xalq Respublikası adlı fili görmədiyi haldır.
Tutaq ki, ABŞ-Çin münasibətlərində müəyyən qədər çəkindirici rol oynayan Rusiya olmayacaq və o zaman Vaşinqton başqa bir supergüclə üz-üzə gələcək. Bu, strateji baxımdan başa düşülməlidir və çox yaxında başlayacaq. Ümumiyyətlə, Rusiya və Çinin əslində “bir komandada” olması ilə bağlı fərziyyələr kifayət qədər özbaşınadır. Çünki Çin bu münaqişədə bitərəf mövqe tutan dövlətdir ki, bu da Çinin yalnız milli maraqlarını müdafiə edəcəyi anlamına gəlir. İndi Çin və Rusiyanın maraqları üst-üstə düşür. Amma bu, indi belədir. Çin isə sadəcə olaraq sanksiyalardan qorxmur”, – Qazenko davam edib.
Ekspert daha sonra qeyd edib ki, mövcud vəziyyət Karib böhranının parametrlərini çoxdan üstələyib və bu gün bununla bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur.
“Karib böhranı nüvə silahının, daha dəqiq desək, nüvə silahının çatdırılması üçün effektiv vasitələrin mövcudluğunun böyük müharibəni qeyri-mümkün etdiyi bir vaxta gəldi. Kissincerin vaxtında xəbərdarlıq etdiyi kimi, indi müəyyən dərəcədə dünya 20-ci əsrin ortalarına, hətta başlanğıcına da qayıtmışdır. O, əmin idi ki, böyük dövlətlər ağıllı olmasalar, Birinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində mövqelərə düşəcəklər. Yenə də Karib böhranı heç bir atəş açılmadan danışıqlar yolu ilə həll edildi və kompromis yolu ilə aradan qaldırıldı. Amma unutmaq olmaz ki, heç bir xarici siyasət kompromis uzun sürmür. Bu sahədə kompromis pası boyamağa bənzəyir, gec-tez istənilən kompromis pozulur. Təəssüf ki, hazırkı vəziyyət açıq münaqişə parametrlərinə daxil olub və hərbi əməliyyatların başlanmasından sonra aparılan danışıqlar adətən öz səmərəsizliyini göstərir”, - deyə Roman Qazenko yekunlaşdırıb.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.