Qarabağdakı separatçılar başlarını qaldırırlar. 2020-ci ilin payızında baş vermiş İkinci Qarabağ Müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın əvvəllər işğal olunmuş ərazilərinin böyük hissəsi Bakının nəzarətinə keçib, qalan 30 faizə yaxın ərazilərə isə vəziyyəti izləmək və atəşkəs rejiminə riayət etmək və Ermənistan və Azərbaycan arasında toqquşmaların baş verməməsi üçün Rusiya sülhməramlı missiyası nəzarət edir. Bu günlərdə məlum olub ki, separatçılar Qarabağda yaşayanlara “döyüş hazırlığı” keçəcək. Qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın parlamenti beynəlxalq hüquq normalarından və istənilən məntiqdən yan keçərək, ərazilərin Azərbaycan tərəfindən işğalına dair qanun layihəsini 1-ci oxunuşda qəbul edib. Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 2020-ci il noyabrın 9-da əldə etdikləri razılaşmalara görə, bütün erməni silahlı birləşmələri Qarabağdan çıxarılmalıdır. Lakin onlar hələ də Qarabağın Bakının nəzarətində olmayan hissəsində qalırlar, burada vaxtaşırı Azərbaycan silahlı qüvvələrinə qarşı təxribatlar və təxribatlar təşkil edilir. Separatçıların bu addımları nə dərəcədə təhlükəlidir və sülh prosesinə mənfi təsir göstərə bilərmi? Ekspert Aleksey Naumovun fikirlərini oxucularımıza təqdim edirik.
Rusiya Beynəlxalq Əlaqələr Şurasının eksperti Aleksey Naumov:
- Rusiya sülhməramlılarının vəzifəsi sülhü qorumaq və müharibənin qarşısını almaqdır. Onun missiyasına Azərbaycanla Ermənistan arasında birbaşa siyasi dialoqun qurulması, siyasi qüvvələrin vasitəçiliyi daxil deyil. Dialoq siyasətçilərin və təbii ki, Rusiyanın vəzifəsidir. Eyni zamanda, hesab edirəm ki, özünü “DQR “parlamenti” elan etmiş şəxslərin hərəkətləri real nəticələrə gətirib çıxarmayacağından, separatçılar danışıqlarda tərəflərdən biri olmadığından, bu hərəkətlərin normal olduğunu deyə bilmərik, bu sülhə mənfi təsir edir, hər cür silahlı qarşıdurmaya səbəb ola bilər.
Təbii ki, onlar dinc dialoqun qurulmasına töhfə vermirlər, amma burada deyə bilərik ki, yaxşı, necə olur, müxtəlif insanlar toplaşır, hansısa qərarlar qəbul edirlər. Amma nə qədər ki, açıq qarşıdurmalar yoxdur, biz ən azı Rusiya sülhməramlı kontingentinin tapşırığını yerinə yetirdiyini söyləyə bilərik. Biz başa düşürük ki, belə bir sülh bütöv ola bilməz, tam hüquqlu ola bilməz, o zaman ki, bir ölkə və bu halda Ermənistandır, özünü alçaldılmış, məhv edilmiş hiss edir. Deməli, belə impulslar var... Belə olan halda barışığa doğru atılan real addımlar fonunda istənilən bəyanatı qəbul edə bilir, öz qürurlarını istədikləri kimi saxlaya bilirlər, əsas odur ki, real sakitləşmək üçün Azərbaycan və Rusiya ilə razılaşmaları yerinə yetirsinlər.
Hesab edirəm ki, rabitə, nəqliyyat və iqtisadi sahənin qurulması istənilən bəyanatdan qat-qat vacibdir. Hesab edirəm ki, bu məntiqdən çıxış edərək belə hərəkətlərə yol verilir. Axı, əslində onlar heç nə demək deyil və heç bir gücə malik deyillər. Axı bu separatçı birləşməni heç kim, hətta Ermənistanın özünü də tanımırdı.
Separatçıların hər cür “döyüş hazırlığı”nı da sezmək mümkündür. Ermənistan cəmiyyətinin revanşist təfəkkürlü hissəsi, eləcə də qondarma “DQR”də yaşayan cəmiyyət şübhəsiz ki, icazə verilənin sərhədlərini tapmağa çalışır, bütün mümkün vasitələrlə hansısa xəyali imkan dəhlizini qoruyub saxlamağa çalışır. Bu “dəhliz” illüziyadır, çünki biz başa düşürük ki, hər hansı qisas ehtimalı faktiki olaraq aradan qaldırılır, çünki Rusiyanın sülhməramlı missiyası, Rusiyanın vasitəçilik rolu müharibənin qarşısının alınması və bu münaqişəni həll etməyə çalışmaqdır. Bunun asan olacağını heç kim gözləmirdi, bu, uzunmüddətli prosesdir və sülhməramlıların mandatının beşillik dövrə hesablanması da əbəs yerə deyil. Gəlin görək bir-iki ildən sonra nə baş verəcək.
Hələlik, kommunikasiyaların qurulması məsələsi hər hansı təxribatçı bəyanatlardan qat-qat vacibdir. Əslində, mən Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin tənzimlənməsində və yaxşılaşmasında müsbət dinamika görürəm. Paşinyan siyasətlə bağlı çox şey deyə bilər, amma əslində, gördüyümüz kimi, o, sülh prosesinin bərqərar olması üçün lazım olanı edir və bütün erməni siyasətçilərindən daha çox edir.
Nikol Paşinyan məlum oldu ki, hiyləgər və hətta ağıllı siyasətçidir, əsas məqsədlərdən birini- hakimiyyəti saxlamaq niyyətindədir. Və bu gün o, ən ardıcıl şəkildə sakitləşmənin, Azərbaycanla dialoqun qurulmasının, Türkiyə ilə dialoqun qurulmasının, kommunikasiyaların bərpasının tərəfdarıdır. İstənilən revanşizm həmişə ölkədə iqtisadi artımla məğlub olur, yəni Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin bərpası Ermənistan Respublikasında iqtisadi artıma səbəb ola bilər. Belə olan halda Nikol Paşinyanın populyarlığı bütün rekordları qıracaq və ona rəqib qalmayacaq.
Amma biz başa düşürük ki, Ermənistanda rəqabətli, kifayət qədər demokratik siyasi mühitdə siyasi məqsədlərə çatmaq üçün çox vaxt populist bəyanatlar vermək, populist addımlar atmaq lazımdır. Eyni zamanda, mən əminəm ki, Paşinyan indiki vəzifəsinin nə olduğunu anlayır, Azərbaycan və Türkiyə ilə dialoqun qurulmasının Ermənistanın özünün və erməni xalqının maraqlarına uyğun olduğunu başa düşür və ümid edirəm ki, o, bu yolla davam edəcək.
Hesab etmirəm ki, Nikol Paşinyanın separatçılar üzərində tam gücü var. Erməni demokratik mühitində çoxlu güc mərkəzləri, çoxlu təsir mərkəzləri, qərar qəbuletmə mərkəzləri var. Nikol Paşinyan güclü, savadlı, hiyləgər siyasətçi olsa da, yenə də fərdi siyasət apara bilmir, “Ermənistan mənəm” deyə bilmir. Ermənistan təbii ki, siyasi xadimlərlə daha zəngin cəmiyyətdir. Bütün bunların fonunda Paşinyanın dəstəyə ehtiyacı var- Ermənistanın regional siyasi və iqtisadi əlaqələrə reinteqrasiyasının ən adekvat, ən ardıcıl tərəfdarı kimi.
Eyni zamanda, mənə elə gəlir ki, ermənidaxili ideologiya məsələsi, təbii ki, erməni xalqının məsələsidir. Biz burada məsləhət verə bilmərik, bu ölkənin cəmiyyətinə nə lazımdır, nə lazım deyil. Bu seçimi özü etməlidir. Başa düşürük ki, erməni xalqı xeyli faciəli hadisələrə dözüb və faciələr yaşayan insanlar radikallaşır. Onda millətçilik ideologiyasının rolu artır.
İndi biz bunu hətta İsrailin timsalında da görürük. 20-ci əsrdə dəhşətli fəlakətə məruz qalan xalq indi əsasən radikal, millətçidir. Ermənistanın timsalında biz görürük ki, radikalizm xoşbəxtliyə, daha yaxşı həyata aparmır. Və buna görə də çıxış yolu tarixi tarix kimi buraxmaqdır, tarixi fantomlardan imtina etmək lazımdır ki, bu da bugünkü vəziyyətin yaxşılaşmasına gətirib çıxaracaq. Biz görürük ki, bir çox erməni xadimləri Rusiya haqqında mənfi fikirlər səsləndirir, görürük ki, ümumiyyətlə, Ermənistan cəmiyyəti hətta İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı da Rusiya Federasiyasına qarşı hörmətsiz danışır, tarixi inciklikləri yada salır. Və bu nəyə gətirib çıxardı?
Mənə elə gəlir ki, millətçiliyin özündə heç bir qəbahət yoxdur, əgər o, öz mədəniyyətinə, öz ölkəsinə sevgidən ibarətdirsə. Başqa bir şey, radikal siyasi millətçilik ona gətirib çıxarırsa ki, bir ideya naminə, keçmişdən gələn ideyalar naminə indi yaşayan insanlar əziyyət çəkirlər, onda bu pisdir. Düşünürəm ki, Qarabağ müharibəsində dəhşətli, dağıdıcı məğlubiyyətdən sonra yenidən Nikol Paşinyanı seçən Ermənistan cəmiyyəti bununla da bəyan etdi ki, bəli, biz qürurlu xalqıq, amma bizə sülh lazımdır, bizə fantom yox, inteqrasiya lazımdır, sülh lazımdır, ticarət lazımdır, yaxşı və daha da yaxşı yaşamaq lazımdır. Və ona görə də hesab edirəm ki, erməni cəmiyyətinə səciyyəvi olan millətçiliyə rəğmən, ümid edirəm ki, o, bunu səriştəli siyasi inkişafla, həm Rusiya ilə, həm də Azərbaycan, Türkiyə ilə səriştəli münasibətlərlə birləşdirə və bunu özünün və bütün bölgənin xeyrinə edə bilər.
Separatçılar ətrafında yaranmış vəziyyətlə bağlı hesab edirəm ki, Azərbaycan sabit, sərt diplomatik kursu saxlamalıdır. Müharibədə qalib gəldi və heç kim bu faktı şübhə altına almır. Azərbaycan əvvəllər işğal etdiyi torpaqlarının böyük hissəsini geri qaytarıb. Və həqiqətən də bu gün o, Ermənistanla əməkdaşlıq etmək üçün vahid diplomatik cəbhə saxlayır.
Rusiya təbii ki, sülhməramlı kimi, Azərbaycanla Ermənistan arasında bağlanmış sazişlərin həyata keçirilməsinin təminatçısı kimi hər iki tərəflə dialoqu davam etdirir. Və bu dialoq kifayət qədər uğurludur. İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatandan sonrakı vəziyyətə və indiki vəziyyətə nəzər salsanız, bu gün əlbəttə ki, son qərardan uzaq olsa da, sülhə çox yaxındır. Ancaq buna baxmayaraq, mən hesab edirəm ki, Rusiya üçün hər iki tərəfə qarşı neytrallığını və hörmətini qoruyub saxlamaq, yavaş-yavaş, çətinliklərlə, amma şübhəsiz ki, sülhə doğru çalışması son dərəcə vacibdir.
Əminəm ki, Rusiyanın sülhməramlı mandatı başa çatdıqdan sonra, 5 il başa çatandan sonra biz vəziyyətin ya sülhlə yekunlaşacağını, yəni bizim istədiyimiz kimi olacağını, ya da sülhə daha da yaxın olacağını görəcəyik. Fikrimcə, bütövlükdə bu gün dinamika müsbətdir, qarşıdurmalara, tez-tez verilən bəzi bəyanatlara baxmayaraq, təbii ki, bunlar xoşa gəlməyə bilər, ümumi sülh prosesinə xələl gətirə bilər, lakin bu revanşistlərin sülh yolu ilə həll tərəfdarları ilə döyüşündə sülh tərəfdarları qalib gəlir və bu, daha çox Rusiyanın təsiri ilə bağlıdır.
Heç kimə lazım olmayan, Ermənistan və Azərbaycan cəmiyyətlərinin ən döyüşkən hissələrinin istəklərinə baxmayaraq, vəziyyətin dağıdıcı nəticələrə gətirib çıxaracaq yeni müharibəyə doğru sürüşməməsinin əsas təminatçısı Rusiyadır. Biz başa düşürük ki, bu müharibə həm Ermənistan, həm də Azərbaycan üçün faciə ola bilər. Münaqişənin hazırkı həlli vəziyyəti sabitləşdirdi- birincisi, bu, Azərbaycana öz torpaqlarını qaytarmağa imkan verdi, ikincisi, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlərdə özünü çox müdrik iştirakçı kimi göstərdi. O, böyük hərbi üstünlüyə malik olmaqla, rəqibini sonadək əzmədi və onu əzab-əziyyətə məhkum etmədi, bölgəni əhəmiyyətli bir qaçqın böhranına, erməni əhalisinin böhranına məhkum etmədi.
Əminəm ki, Qarabağın qalan ərazisi üzərində nəzarəti Azərbaycanın qaytarması qaçılmazdır, gec-tez baş verəcək. O, torpaqlarını diplomatiya yolu ilə qaytaracaq. Təbii ki, bütün tərəflər bunun hamı üçün, o cümlədən hazırda orada yaşayanlar, oradan getmək istəyənlər, Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edib tamamilə Azərbaycanın nəzarətində olacaq ərazidə yaşamaq istəyənlər üçün ən sakit, ən dinc, rahat şəraitdə baş verməsində maraqlıdır. Biz başa düşürük ki, bu, bu vəziyyətdən ən arzuolunan və ümumiyyətlə, yeganə mümkün çıxış yoludur. Çünki orada artıq müharibə mümkün deyil, Rusiya bunun qarantıdır. Moskvanın ABŞ-la, Avropa ilə münasibətlərində problemlər ola bilər. Amma Cənubi Qafqazda xarici şərtlər nə olursa olsun, Rusiya öz rolundan geri çəkilməyəcək. Məhz buna görə də Rusiyanın sülhməramlılığı əhəmiyyətli sabitləşmə, sakitləşdirmə və arxayınlaşma amilidir.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə 44 günlük “Vətən Müharibəsi”ndə qazanılmış tarixi qələbə, Ermənistan tərəfindən törədilmiş sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, habelə müharibə cinayətləri ilə bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.