Politoloq, millətlərarası münaqişələr üzrə ekspert Yevgeni Mixaylov:Ermənistanda baş nazirin hakim “Vətəndaş sazişi” partiyası yüksək texnologiyalar sənayesi naziri Vaaqn Xaçatryanı ölkə prezidentliyinə namizəd kimi irəli sürüb. Maraqlıdır ki, Xaçatryan Ermənistanın 1-ci prezidenti Levon Ter-Petrosyanın keçmiş müşaviri və onun rəhbərlik etdiyi Erməni Milli Konqresi partiyasının üzvüdür. O, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün lehinə bəyanatları ilə tanınır. Namizədliyini irəli sürdükdən sonra Xaçatryan bəyan edib ki, “qonşularla yalnız sülh şəraitində yaşamaq mümkündür və lazımdır, hamımız bilməliyik ki, sülh inkişafın və həyatın yeganə formasıdır”.
Baş nazir Nikol Paşinyanın qeyd etdiyi kimi, Ermənistanda prezident seçkiləri mart ayında keçiriləcək. Paşinyan bildirib ki, Ermənistan və Azərbaycan Rusiyanın vasitəçiliyi ilə dəmir yolunun tikintisinə və bərpasına başlanmağa çox yaxındırlar, bu isə regionun kommunikasiyalarının açılması deməkdir.
Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk və Rusiya Dəmir Yollarının rəhbəri Oleq Belozerov İrəvana səfər ediblər. Və uzun fasilədən sonra İrəvan-İstanbul arasında ilk aviareys açılıb.
Ermənistanın Azərbaycanla sülhə doğru bu açıq-aşkar dəyişiklikləri fonunda bir neçə “amma” var. Bir gün əvvəl Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan İrəvanda avstriyalı həmkarı Aleksandr Şallenberqlə danışıqların yekunlarına dair mətbuat konfransında bir daha bəyan edib ki, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə əlaqələndirilməlidir. Bunu dedikdə rəsmi İrəvan Qarabağın statusunu və orada yaşayan erməni əhalinin qondarma “öz müqəddəratını təyinetmə” məsələsini nəzərdə tutur.
Erməni diplomatiyasının rəhbəri bəyan edib ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri Qarabağ probleminin siyasi həllinə nail olmaq üçün yaradılmış və müstəsna səlahiyyətlərə malik formatdır.
“Hələ həll yolu tapılmayıb və biz bu formatda danışıqları davam etdirməliyik. Və onu həll etməyin yollarından biri ümumi sülh müqaviləsinin parametrlərini müəyyənləşdirmək, onu işləyib hazırlamaq və imzalamaqdır. Həmsədrlər tərəfindən hazırlanmış nizamlanma prinsiplərini, xüsusən də “Dağlıq Qarabağ xalqının” öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu yadda saxlamaq vacibdir. Digər prinsip- güc tətbiq etməmək 2020-ci ildə müharibə zamanı kobud şəkildə pozulub”.
Beləliklə, rəsmi İrəvanın nümayəndəsi növbəti dəfə Ermənistanı mahiyyət etibarilə vəziyyətin qurbanı, Azərbaycanı isə işğalçı kimi təqdim etməyə çalışaraq, Ermənistanın 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərini işğal edərək güc tətbiq etməmək prinsipini pozduğunu qeyd etməyi “unutmuşdur”.
Bir tərəfdən son dərəcə müsbət ritorika, digər tərəfdən isə bir daha sülh müqaviləsi ilə Qarabağın statusu arasında əlaqə. Ermənistan-Azərbaycan nizamlanmasının hara getdiyini rusiyalı ekspertlər “Moskva-Baku” portalına şərh ediblər. Ekspertlərin şərhlərini oxucularımıza təqdim edirik.
Politoloq, millətlərarası münaqişələr üzrə ekspert Yevgeni Mixaylov:
- Respublikanın 1-ci prezidenti Ter-Petrosyanın keçmiş müşaviri Vaaqn Xaçatryanın hakim “Vətəndaş sazişi” partiyası tərəfindən Ermənistan prezidentliyinə namizəd kimi irəli sürülməsini Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafı üçün müsbət tendensiya kimi qiymətləndirirəm, çünki Ter-Petrosyan dəfələrlə birbaşa deyib ki, Ermənistan Azərbaycanla konsensus tapmalıdır.
Ter-Petrosyan heç vaxt Bakı ilə bağlı mənfi ifadələri ilə xüsusi seçilməyib. O, kifayət qədər mötədil siyasətçi idi və bir çox cəhətdən uğursuz oldu. İndi Ermənistan prezidenti postuna onunla birgə işləmiş və onu dəstəkləyən şəxs təyin olunarsa, bu, şübhəsiz ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri üçün, danışıqlar prosesi üçün isə şübhəsiz üstünlük olacaq və bu, sülh müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatacaq.
Bu siyasi fiqur prezident seçilsə, Ermənistan cəmiyyətinin özündə də reaksiyanın necə olacağını görmək lazımdır.
Etiraf etməmək mümkün deyil ki, bu gün biz Ermənistan tərəfindən Azərbaycan və Türkiyə ilə sülh yolunda müsbət addımlar görürük.
O cümlədən, bir neçə gün əvvəl İrəvan-İstanbul arasında aviareys açılıb. Paşinyan Azərbaycanla dəmir yolu layihəsinin icrasına başlamağa hazır olduğunu bəyan edir.
Bütün bunlar Azərbaycan, Ermənistan, Türkiyənin regionda əməkdaşlıq və sülh vektoru olması üçün bütün səylərini əsirgəməyən Rusiya Federasiyasının fəal iştirakı ilə baş verir. Ermənistanın siyasətində indiki mərhələdə biz mənfi cəhətlərdən çox müsbət cəhətlər görürük. Bunlar artıq kiçik addımlar deyil, dialoqun mümkünlüyü ilə bağlı əhəmiyyətli mesajlardır.
Rusiya isə bu sahədə bütün məsələləri addım-addım sakit və sülh yolu ilə həll edir.
2020-ci il noyabrın 9-da Rusiya və Azərbaycan liderləri ilə üçtərəfli bəyanat imzalayan Paşinyan onun icrasına görə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Söz yox ki, bu gün Ermənistanda dövlətçilik kifayət qədər zəifdir. Paşinyan bu üçtərəfli bəyanatı imzalamaqla Rusiyanın köməyi ilə Ermənistan dövlətçiliyini xilas etdi. Onu revanşistlər məzəmmət edirlər, lakin bu gün əsas odur ki, o, əsrlər boyu aşılanmış və bu günə qədər Ermənistanın revanşist düşüncəli əhalisi arasında yayılmaqda davam edən mifologiyaları qəbul etməyən yeni erməni cəmiyyəti yaratmalıdır. Qonşulara nifrətə əsaslanan erməni dövlətçiliyinin bütün strukturunu, daxilində erməni millətinin böyüklüyünün tərifləndiyi sehaxronizm ideologiyasını sındırmalıdır.
Ermənistanın siyasi məkanı Paşinyanın ətrafından onun ideyalarını tam şəkildə bölüşəcək adamlarla dolu olanda, o, Ermənistan cəmiyyətinin strukturunun yenidən qurulmasını başa çatdıracaq. Bu, Rusiya üçün də vacibdir, çünki Moskva Ermənistana yenidən erməni cəmiyyətini silkələməyə başlayacaq liderin gəlişində maraqlı deyil.
Eyni zamanda, görünən odur ki, bu gün erməni diasporu danışıqlar prosesinin sabitliyinin pozulmasında iştirak etməyə çalışır, həm də Rusiya ərazisində Azərbaycana qarşı təxribatlar təşkil etməyə çalışır. Mən bu yaxınlarda Moskvada faşist əlaltısı Qaregin Nijde haqqında film nümayiş etdirmək cəhdini nəzərdə tuturam. Yeri gəlmişkən, həmin günlərdə Voronejdə Ermənistan ordusunun şərəfinə konsert keçirmək cəhdinin qarşısı alınıb. Niyə bəzi qüvvələr kollaborator Nijdenin ideologiyasını Rusiya ərazisinə köçürməyə çalışırlar? Erməni diasporunu hazır vəziyyətdə saxlamaq. Rusiya cəmiyyətinə öz “qəhrəmanlarını”- faşist əlaltıları sırımaq üçün.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın Azərbaycanla sülh müqaviləsinin yalnız Qarabağın statusu, orada yaşayan ermənilərin “öz müqəddəratını təyin etmələri” müəyyən olunarsa mümkün ola biləcəyi barədə mütəmadi bəyanatlarına gəlincə, mən bu vəziyyəti belə müəyyən edərdim: “bir tərəf digərinin nə etdiyini bilmir”. Paşinyan sadəcə olaraq yenə bir neçə istiqamətdə oynayır. O, gülümsəyəcək, amma öz xeyrinə bir şey etməyə çalışacaq. Bəs nəsə baş versə, Rusiya dünya miqyasında hansısa kontekstdə hardasa öz mövqelərində güzəştə yol versə və Qarabağ nizamlanmasına bu və ya digər nöqteyi-nəzərdən təsiri zəifləsə? Amma Rusiyanın indi kifayət qədər resursu var, o, dünyadakı bütün təhdidlərə dözür və adekvat cavab verir.
Ermənistan həmişə belə olub- kim güclüdürsə, biz də onunla olacağıq. O, bir şeydə zəiflik görür və xəritəni çevirməyə çalışır. Ancaq bu xəritəni daha genişləndirmək mümkün deyil. Qarabağın statusu ilə bağlı bütün bu arqumentlər təbii ki, ənənəvi xarakter daşıyır. Belə mübahisələr həmişə olub. Erməni tərəfi isə, inanıram ki, bu məsələni həmişə təbliğ edəcək.
Amma Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev nüfuzlu siyasətçidir, dedi ki, Qarabağın hansısa statusundan söhbət gedə bilməz. Qarabağ erməniləri Azərbaycan qanunlarına görə Azərbaycanın tərkibində yaşaya bilərlər. Amma heç bir ikinci erməni dövlətinə, hətta kiçik bir dövlətə heç kim icazə verməyəcək. Əks halda, bu, qanunsuz, daimi sabitliyi pozan anklav olacaq. İndi də Paşinyan Ermənistanın hansısa maraqlarını müdafiə etdiyini göstərməyə çalışır. O, həm dünya, həm revanşistlər, həm Rusiya, həm də Qərb üçün oynamağa çalışır. Əks halda, inandığı kimi, gücünü itirəcək. Mənə elə gəlir ki, bütün bunlar, o cümlədən İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra prosesdən kənarda qalan Qərb dövlətlərinin oyununun təzahürləridir. Amma Ermənistan kimdən nəsə almaq istəyir.
Rusiya, təbii ki, sülhməramlı kimi lider mövqeyindən əl çəkməyəcək. Azərbaycanla sülh sazişlərinin həyata keçirilməsi ilə bağlı açıq-aydın bəyanatlar fonunda Ermənistan zaman-zaman vəziyyəti sarsıtmaqda davam edir. Düşünürəm: bu işə yaramayacaq. Bəli, işləməyəcək! Bütün bu status bəyanatlarını belə qəbul edirəm.
Eyni zamanda, fikrimcə, indi informasiya gündəmində Ermənistanın Azərbaycanla sülhə olan müsbət meyilləri mənfi cəhətləri üstələyir. Hələlik bu prosesləri izləməyə dəyər.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın dediyi kimi, Azərbaycanın guya Ermənistanın sərhəddə təhlükəsizliklə bağlı təkliflər paketindən imtina etməsinə gəlincə, burada deyə bilərik: təşəbbüs açıq şəkildə Rusiyadan gəlməyib. O, vasitəçi kimi fəaliyyət göstərib. Qalan hər şey ermənilərin istəyidir. Azərbaycanın necə reaksiya verməsi onun öz haqqıdır. Və sonra dialoq məsələsi var. Rusiya deyir ki, tez bir zamanda delimitasiya komissiyası yaratmaq lazımdır. Prinsipcə heç bir ilkin şərt yoxdur. Ermənistan ilkin şərtlər qoyur.
Azərbaycan illərdir təxribatlara, aldatmalara, təhqirlərə, vədlərə dözüb. Prezident Əliyevin bu yaxınlarda dediyi kimi, Ermənistan gözlənilməz qonşudur və indi sülhdən danışırsa, bir müddətdən sonra nə baş verəcəyi məlum deyil.
Məncə, indi münasibətlərdə müsbət hərəkətləri gözləmək lazımdır. Yavaş-yavaş irəliləməliyik. Nəqliyyat dəhlizi- Zəngəzur dəhlizi tikilsin. Bu müsbətdir. Və biz görəcəyik. Əsas odur ki, hərəkət var.
Siyasi və İqtisadi Kommunikasiyalar Agentliyinin aparıcı analitiki Mixail Neyjmakov:
- Ermənistan prezidentinin səlahiyyətləri, o cümlədən xarici siyasət sahəsində çox məhduddur. Düzdür, Armen Sarkisyan bu vəzifəni tutarkən beynəlxalq əlaqələr sahəsində kifayət qədər fəal idi ki, bu da digər məsələlərlə yanaşı, bu vəzifəni tutmazdan əvvəl əldə etdiyi diplomatik və xarici iqtisadi fəaliyyət təcrübəsi ilə bağlıdır.
Bu gün erməni ekspertlər yazır ki, təmkinlilik Ermənistanın hakim fraksiyasından olan prezidentliyə namizəd Vaaqn Xaçatryanın Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın prezidentliyi dövründə müxalifət tərəfdarı kimi nümayiş etdirdiyi mühüm keyfiyyətlərdən biridir. Eyni zamanda, ekspert kimi şərhlərində Xaçatryan İrəvanla Ankara arasında dialoq qurmaq cəhdlərindən (o cümlədən, Türkiyənin Avrasiya İqtisadi İttifaqına hipotetik daxil olması halında) kifayət qədər müsbət danışıb və hesab edir ki, iqtisadi cəhətdən Ermənistanın digər ictimai xadimləri tərəfindən tez-tez qeyd olunan Ermənistan Türkiyə sərhədinin açılması halında risklərdən qorxmaq lazım deyil.
Qeyd etmək olar ki, keçmiş prezident Armen Sarkisyan da prezidentlikdən getməzdən bir müddət əvvəl verdiyi müsahibədə Ermənistan-Türkiyə dialoqundan da kifayət qədər müsbət danışmışdı (“indiki halda danışmaqdan başqa yol da yoxdur”), hərçənd Bakı ilə İrəvan arasında danışıqların perspektivləri ilə bağlı bir qədər ehtiyatla (“Ümid edirəm ki, bu dəfə Azərbaycan və Ermənistan kompromislər yolu ilə sülhü bərqərar edə biləcəklər, lakin bu, asan deyil”).
Hər halda, Vaaqn Xaçatryan prezident seçildikdən sonra yaxın gələcəkdə İrəvanın həm Ankara, həm də Bakı ilə danışıqlarına kifayət qədər müsbət qiymətlər gözlənilməlidir. Eyni zamanda, Nikol Paşinyanın komandası ilə işinin əlverişli təcrübəsini nəzərə alsaq, çox güman ki, Xaçatryan prezident olduqdan sonra belə danışıqlara, o cümlədən Ermənistan rəhbərliyinin digər fiqurlarının birbaşa iştirak etdiyi situasiyalarda iştirak edəcək. Belə diplomatik missiyalara cəlb edilənlər (onlar daha çox ictimai rəyə güvənməli olurlar) onları daxili siyasi risklərlə təhdid edərdilər.
Ermənistanın baş nazirinin Azərbaycanla dəmir yolunun tikintisinə başlamağa hazır olması ilə bağlı müsbət bəyanatlarına gəlincə, hələ 2021-ci ilin sonunda Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının blokdan çıxarılmasına dair danışıqlarda nəzərəçarpacaq praktiki irəliləyişin ola biləcəyinə dair əlamətlər var idi. Xüsusilə, bunu Rusiya Federasiyasının Sənaye və Ticarət naziri Denis Manturovun dekabrda Ermənistanın İqtisadiyyat naziri Vahan Kerobyan ilə Dubayda keçirdiyi görüşü göstərir, onun çərçivəsində “Dəmir yolunun inteqrasiyası imkanları, Rusiya və Ermənistan sistemləri” müzakirə olunub. Bölgədə kommunikasiyaların qarşısının alınması üçün yeni nəzərəçarpacaq addımlar atıldığı təqdirdə, bu məsələ daha da aktuallaşacaq. Rusiya isə belə bir blokun açılmasında maraqlıdır və bu məsələdə nəticə əldə etmək üçün səy göstərir.
Eyni zamanda, bunun fonunda Qarabağın statusu məsələsinin rəsmi İrəvanın irəli sürməsindən danışırıqsa, o zaman ATƏT-in Minsk qrupu formatında danışıqların intensivləşdirilməsinin zəruriliyi ilə bağlı bəyanatlar İrəvanın ənənəvi mövqeyidir. 2020-ci ilin noyabr-dekabr aylarının sonunda Ermənistandan olan siyasətçilər Minsk Qrupunun himayəsi altında danışıqları intensivləşdirməyə çağırıblar. Bu, 2020-ci ilin noyabrında təqdim olunan “Paşinyan yol xəritəsi”ndə öz əksini tapıb. İstənilən halda Ermənistan rəsmiləri Qarabağın statusu məsələsini gündəmə gətirməli olacaqlar, sadəcə, ona görə ki, buna məhəl qoymamaq onları müxalifətin qınaq obyektinə çevirəcək.
Eyni zamanda, fikrimcə, yaxın gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsində irəliləyiş realdırsa, Bakı ilə İrəvan arasında sülh sazişinin imzalanması gələcəyin işidir. Və burada Ermənistan rəhbərliyinin mövqeyinə əlavə təsir göstərə biləcək daxili siyasi amilləri də nəzərdən keçirməyə dəyər. Dünya təcrübəsinin göstərdiyi kimi, xarici siyasətdə böyük təlatümlər baş verdiyi andan bir il və ya daha çox vaxt keçdikdən sonra bu hadisələrin ən az uğur qazandığı ölkə əhalisinin sarsıntısı daha aktiv şəkildə azalmağa başlayır. Bu, yaxın gələcəkdə Bakı ilə İrəvan arasında danışıqlar üçün daha problemli fon formalaşdıran əlavə amillərdən birinə çevrilə bilər.
Əgər Azərbaycanın Ermənistanın bir neçə həftə əvvəl Moskvanın vasitəçiliyi ilə Bakıya göndərdiyi sərhəddə təhlükəsizliklə bağlı təkliflərini rədd etməsindən danışsaq, o zaman dünya təcrübəsini yada salmaq olar- sərhədlərin delimitasiyası ilə bağlı danışıqlar çox uzana bilər. Aydındır ki, Azərbaycan hələ də bu məsələ ilə bağlı məqbul təkliflərə nail olmayıb. Xarakterik odur ki, Ermənistan hökumətinin qoşunların Azərbaycandan çıxarılmasına dair güzgü təklifləri daxili siyasi opponentlər tərəfindən onun tənqidi üçün bəhanə oldu.
Çox güman ki, sərhədin delimitasiyası ilə bağlı danışıqların intensivləşdirilməsi cəhdləri yaxın vaxtlarda, o cümlədən Rusiyadan da olacaq. Lakin Rusiya rəsmilərinin (məsələn, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun) 2022-ci ilin yanvarında Bakı ilə İrəvan arasında bu məsələ ilə bağlı fikir ayrılıqlarının qeyd edilməsi onu göstərir ki, Moskva indi yaxın gələcəkdə bu cür danışıqların perspektivlərini çox ehtiyatla dəyərləndirir.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycan Respublikasının dünya birliyinə inteqrasiyası, region ölkələri və digər dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.