Lixay Universitetinin (ABŞ) beynəlxalq əlaqələr üzrə professoru Arman Qriqoryan “Caliber” analitik mərkəzinə müsahibəsində Qarabağ probleminin tarixi və mövcud vəziyyətlə bağlı maraqlı məqamlara toxunub. Müsahibənin tərcüməsini oxucularımızın diqqətinə çatdırırıq.
- Cənab Qriqoryan, tarix subyektiv yanaşmanı tanımır, amma mən sizdən eyni şeyi soruşacağam. Necə düşünürsünüz, bugünkü yüksəklikdən baxarkən, bu qədər qurbanı nəzərə alsaq, 1988-ci ilin əvvəlində Qarabağda baş verən hadisələr səhv idi?
- Suala sırf arifmetik müqayisə baxımından cavab verirsinizsə, Qarabağın statusunun dəyişdirilməsi tələbinin səhv olduğunu iddia etmək çətin deyil. Doğrudan da, 44 günlük müharibədən sonra Qarabağa 1988-ci ildəkinə nisbətən daha yüksək statusun əldə edilməsi perspektivi çox zəifdir. O zaman DQMV-nin tərkibinə daxil olan Şuşa şəhəri, "Hadrut və Şaumyan bölgələri" (dırnaq işarələri bizimdir- red.) tam Azərbaycanın nəzarətindədir; Ermənistan tərəfi iki müharibədə və müharibələr arasında gedən atışmalarda təxminən 10.000 şəhid verdi, ciddi iqtisadi inkişaf imkanından məhrum edildi və s.
Amma bu məsələyə bu qədər sadə yanaşmaq mümkün deyil. Birincisi, sualın bu cür tərtib edilməsi, "Qarabağ hərəkatı"nın fərqli bir qərar verə biləcək bəzi qrup insanların düşünülmüş qərarı olduğunu ehtimal edir. Amma bu, belə bir qərar deyildi. Bəli, hərəkata rəhbərlik edən və müxtəlif qərarlar verən liderlər və rəhbərlər var idi. Amma bu hərəkat kökündən kortəbii idi. Eyni liderlər o vaxt xalqa üz tutsalar və onları evlərinə getməyə çağırsalar, xalq başqa liderlər tapardı. Bu mənada, bu, adi "milli, xalq hərəkatı" idi. Və başa düşməliyik ki, unikallıqdan uzaq idi.
İkincisi, Ermənistan tərəfi, əslində, birinci müharibədən sonra məqsədinə çatdı. Qarabağın Ermənistana qoşulmasına və ya de-yure müstəqilliyinə nail olmadı, amma Qarabağ faktiki olaraq erməni tərəfinin nəzarətinə keçdi. Ən başlıcası, bu vəziyyəti yazan 1997-ci il sülh planı Azərbaycan tərəfindən təsdiq edildi. Bu başqa bir məsələdir ki, erməni siyasi elitasının müəyyən və çox güclü bir hissəsi daha çox şey əldə edilə biləcəyinə, 1994-cü il atəşkəsdən sonra yaradılan status-kvonu dondurmağın mümkün olduğuna və Dağlıq Qarabağ zonası xaricində işğal olunmuş rayonların yalnız Azərbaycan Qarabağın "müstəqilliyini" rəsmən tanıyacağı təqdirdə qaytarılacağını deyirdilər. Bu elitanın nümayəndələri bu məskunlaşma planını irəli sürən və onu təsdiq edən ilk prezidenti istefa verməyə məcbur etdi. Elə bu zaman erməni tərəfi səhv etdi- ölümcül, fəlakətli, epoxal bir səhv.
-Artıq aydındır ki, Ermənistanda qarabağlılar hakimiyyətdə olarkən problemin heç bir sülh yolu ilə həll edilməsindən danışmaq mümkün deyildi. Ancaq sonra əvvəlcə danışıqlarda irəliləyişə nail olacağına müəyyən ümidlər bəslənən, "Qarabağ klanı" ilə heç bir əlaqəsi olmayan Nikol Paşinyan hakimiyyətə gəldi. Amma təəssüf ki, Paşinyan, müəyyən bir anda necə deyərlər, yanlış yola döndü. Yersiz ifadələrlə Azərbaycanı qıcıqlandırmağa başladı və müdafiə naziri Tonoyan hətta yeni müharibənin yeni ərazilər demək olduğunu bildirdi. Doğrudanmı Ermənistan rəhbərliyi bu cür məsuliyyətsiz bəyanatların nəticələrini anlamadı?
- Bütün məsuliyyəti Qarabağdan olan insanların üzərinə atmazdım. Ermənistanın özündə, ilk müharibədən sonra və xüsusilə 1998-ci ildən sonra Ter-Petrosyanın istefa verməsi və tərəfdaşlarının aktiv siyasətdən getməsi ilə əlaqədar mövqelərinin sıxılması müşahidə edildi. Ölkədə müəyyən bir ideoloji mühit yarandı, bu şəraitdə münaqişənin kompromislə həllinin tərəfdarı olmaq daha da çətinləşdi. Hakim elita Ermənistan cəmiyyətinin bütün intellektual və siyasi təbəqəsinin status-kvonun qorunub saxlanılmasında iqtisadi və siyasi baxımdan maraqlı olduğuna əmin idi.
İndi mahiyyətə gələk. Həqiqətən də, bütün sistem Paşinyan tərəfindən devrildikdə, işlərin həqiqi vəziyyətinə ayıq-sayıq baxmaq üçün bir fürsətin olacağını gözləmək olduqca məntiqli idi. O və komandası heç bir şeylə məhdudlaşmadı. Onların status-kvonu saxlamaqda və ya daha aqressiv mövqe tutmaqda heç bir obyektiv iqtisadi və siyasi marağı yox idi. Paşinyan keçmişdə dəfələrlə qonşularla sülh münasibətlərinin və Qarabağ probleminin kompromislə həllinin lehinə danışıb. Bütün bunlara əlavə olaraq, öz milli təhlükəsizlik qrupu tərəfindən ciddi bir eskalasiya ehtimalı və Ermənistanın mümkün bir müharibədə uğur qazanma şansının az olduğu barədə məlumatlandırıldı. Bütün bunlara baxmayaraq, o, Koçaryan və ya Sarkisyanın mövqelərindən də nəzərəçarpacaq dərəcədə sərt mövqe tutdu.
Davranışının yaxşı və ya heç olmasa rasional izahları yoxdur. İzahatlar, bəlkə də, aşağıdakı iki faktorla axtarılmalıdır. Birincisi, düşünürəm ki, Paşinyan intellektual olaraq maddi iradənin güclü iradə, ehtiras, istək və inancla müqayisədə ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb etdiyini düşünən insanlar kateqoriyasına aiddir. Tez-tez bu fərziyyəni dəstəkləyən bəyanatlar verdi və fikirlərini bildirdi. Məsələn, Sərdarabad döyüşünün 100-cü ildönümünü qeyd edərkən etdiyi çıxışında, “erməni döyüşçülərinin bu döyüşdə qalib gəlməsi maddi, strateji, diplomatik və ya iqtisadi amillərlə deyil, yalnız inancla izah olunur”- dedi. Bir neçə dəfə oxşar bəyanatlar verdi.
İkincisi, düşünürəm ki, 2018-ci il inqilabının gözlənilməz, inanılmaz uğuru ona və hamımıza qarşı qəddar bir zarafat etdi. Ondan başqa az adam bu inqilabın müvəffəqiyyətinə inandığından, bəzi fövqəladə qabiliyyətləri, bizim üçün əlçatmaz olan bəzi həqiqətləri, adi insanları, proqnozlaşdırmaq üçün mistik bir qabiliyyəti özünə bağlamağa başladı.
- Ermənistanın Baş Qərargahı açıq şəkildə xəbərdarlıq etdi ki, Ermənistan müharibədə qalib gələ bilməyəcək. Niyə belə bir xəbərdarlıqdan sonra da Paşinyan Bakı ilə təcili danışıqlara başlamaq istəmədi?
- Bəli, bundan sonra danışıqlara başlamadı, əksinə, ritorikanı daha da şişirtdi. Hərbi əməliyyatlar başlayandan sonra Baş Qərargahın oxşar xəbərdarlıqlarına da məhəl qoymadı. Erməni silahlı qüvvələri demək olar ki, tamamilə məğlub olana qədər müqavimət göstərdi. Ümid etdiyi şey tamamilə anlaşılmazdır. Generallar və kəşfiyyat xidmətləri bədbin qiymətlər verdilər, Ermənistanın müttəfiqi bu cür davranışı heç bir şəkildə təşviq etmədi və dünya ictimaiyyətinin münasibəti isə, əsasən neytral idi. Bu davranışın yeganə izahı, maddi gerçəkliyə və mövcud olmayan fövqəltəbii qabiliyyətlərə mif əsaslı bir münasibətdir.
- Müharibə bitdi, Qarabağ münaqişəsi bitdi. Bakı İrəvana sülh müqaviləsi, bir-birinin ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasını, həmçinin kommunikasiyaların açılmasını təklif edir. Amma Ermənistan Azərbaycan tərəfinin təkliflərinə cavab verməyə tələsmir. Sizcə niyə?
- Ermənistanda münaqişənin bitdiyinə inanmırlar. Xüsusən də, Qarabağın "status" məsələsi həll edilmiş sayıla bilməz. Təbii ki, belə bir məğlubiyyətdən sonra erməni tərəfi daha maksimalist tələblərinə yenidən baxmalı olacaq, lakin Ermənistan da Qarabağın Bakının israr etdiyi Azərbaycanın digərlərindən fərqlənməyən bir əyaləti kimi tanınmasına hazır deyil. Demarkasiya məsələləri buna görə və bəzi ərazilər və yaşayış məntəqələri ilə bağlı mövcud fikir ayrılıqları səbəbindən çətinləşir. Nəhayət, 10 noyabr bəyanatında Naxçıvanla əlaqələrin açılması nəzərdə tutulsa da, bu əlaqələrin hansı hüquqi statusa malik olacağı tam aydın deyil. Belə ki, bu məsələlərdə müəyyən fikir ayrılıqları var və buna görə də sülh müqaviləsi hələ imzalanmamışdır.
- Ermənistan və Rusiya yeni silah tədarükü barədə razılığa gəliblər. Bunu yeni müharibəyə hazırlıq hesab etmək olarmı?
- Qətiyyən. Ermənistan silahlı qüvvələri texnikada çox ağır itkilər verdi. Təbii ki, bu itkilər indi bərpa olunur. Bu prosesin yeni bir müharibəyə başlamaq niyyətini birmənalı şəkildə təsdiqlədiyini söyləmək olmaz.
- Sizcə, ermənilərlə azərbaycanlılar arasında sülh mümkündürmü?
- Əlbəttə, mümkündür. Ermənilərlə azərbaycanlılar arasında siyasi münaqişə var. Bu, etnik nifrət, dini ziddiyyət və ya buna bənzər bir münaqişə deyil. Bu münaqişə həll edilən kimi ermənilər və azərbaycanlılar sülh içində yaşayacaqlar.
Tərcümə - Elçin Bayramlı
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə "İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi" istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb.