Yeniyetməlik ən vacib inkişaf dövrüdür.
SİA-nın türk mətbuatına istinadən verdiyi məlumata görə, qızlar üçün 10, oğlanlar üçün 12 yaşında başlayan və orta hesabla 5 il davam edən yeniyetməlik, uşaqlıqdan yetkinliyə qədər bir çox fizioloji, psixoloji və sosial dəyişikliklərlə qarşılaşa bilər.
Türk diyetoloq İpek Ağaca Özger mövzu ilə əlaqədar məlumat verib:
Yeniyetməlikdə qeyri-real çəki hədəflərinə diqqət yetirin!
Bu dövr fərdin cəmiyyətdə yer qazanmağa çalışdığı və varlığını qəbul etdirməyə çalışdığı dövrdür. Dəyişən görünüşlər bəyənilmir və daha yaxşı dəyişmək üçün səylər göstərilir. Özlərini başqaları ilə müqayisə etməklə qeyri-real çəki hədəfləri müəyyən edilə bilər. Bu vəziyyət sağlam olmayan çəki itkisinə səbəb olmaqla yanaşı, həm də yemək davranışında və bədən qavrayışında pozulmaya səbəb ola bilər. Bir çox qidalanma davranışı pozğunluğu (anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza və s.) bu yaşlarda görülür. Bir çox yeniyetmə zərərli qidalanır.
Vitamin və mineral ehtiyacı
Fizioloji prosesi dəyişdirmək, insanın yeniyetməlikdə çəki artımının tək səbəbi deyil. Həmçinin, meyvə və tərəvəz istehlakının azaldılması, vaxtsız yeməklər, xüsusilə səhər yeməyi, oturaq həyat, qablaşdırılmış məhsullar və yüksək enerji qəbulu kimi vərdişlər artıq çəki artımına səbəb ola bilər. Həm qısa müddətdə, həm də arıqlamaq üçün özləri və ya başqaları tərəfindən tətbiq olunan məhdud və qeyri-kafi pəhrizlər gələcəkdə də ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Sürətlənmiş metabolizma qidalanma ilə kifayət qədər dəstəklənmirsə, çatışmazlıqlar baş verməyə başlayacaq. Yeniyetməlik dövründə vitamin və minerallara ehtiyac dəmir, kalsium, D vitamini və sink kimi vacib minerallar və vitaminlər mütəmadi olaraq izlənilməli və endokrinoloqun müayinəsi aparılmalıdır. Lazım gələrsə, həkiminizə və diyetoloqunuza müraciət edərək əlavələr edə bilərsiniz.
Bəs yeniyetməlik yaşında artıq çəki olması halında nə etmək olar?
Hər şeydən əvvəl, bədənin işinin bu dövrdə artdığını və buna uyğun olaraq kifayət qədər enerji verilməli olduğunu unutmamalıyıq. Fərd artıq çəkili olsa da, sağlamlığını, böyüməsini və inkişafını dəstəkləmək üçün kifayət qədər miqdarda qidalanmalıdır. Hər kəsin enerji ehtiyacları fərqlidir, bunu diyetoloqla asanlıqla müəyyənləşdirə bilərsiniz. Ehtiyacımız olan enerji ilə qalıcı davranış dəyişikliyinə getmək, sağlamlığınızı poza biləcək ciddi enerji məhdudlaşdıran pəhriz tətbiqetmələri əvəzinə, çəki atmaq üçün ən sağlam yol olacaq.
Yeniyetməlikdə idmanın əhəmiyyəti
Bu istiqamətdə əvvəlcə aktiv həyat tərzi keçirə bilərsiniz. Müntəzəm idmanla yalnız çəki atmaq deyil, əzələ və sümük sağlamlığı da dəstəklənir, gələcəkdə ürək, qan təzyiqi və diabet riski azalaraq stressə kömək olur. Əhəmiyyət süd və süd məhsullarının istehlakına verilməlidir. Ən vacib kalsium mənbəyi olan süd məhsulları, sümük və diş sağlamlığı üçün vacibdir.
Mütləq səhər yeməyi
Səhər yeməyi bədənin oyanması və günə hazırlaşması üçün ən vacib yeməkdir. Araşdırmalar səhər yeməyinin diqqəti və müvəffəqiyyəti artırmaq üçün təsirli olduğunu göstərib. Səhər yeməyi xaricində müntəzəm yemək və qəlyanaltılar aclıq hücumlarının qarşısını almağa, çəkiyə nəzarət etməyə və sağlam olmayan yüksək enerjili qəlyanaltılardan çəkinməyə kömək edəcək.
Qablaşdırılan məhsulların istehlakını azaltmaqla artıq enerji istehlakı, artıq duz, şəkər, doymuş yağ və sağlamlığa zərərli qoruyucu maddələr azalır. Evdə hazırlanan, bilinən tərkibli yeməklər, çəki itkisində və sağlamlığın inkişafında rol oynayır.
Rəngli qidalanmalıdır
Pəhrizinizdəki rənglərin və müxtəlifliyin gücünə inanın. Hər gün kifayət qədər meyvə və tərəvəz istehlak etdiyinizə əmin olun. Mümkün qədər pəhrizdə qidalandırıcı və doyurucu alternativlərə müraciət edin. Məsələn, ağ yerinə tam taxıl çörəyi və ya makaron, düyü əvəzinə bulqur istehlak etmək bol miqdarda vitamin, mineral və lif təmin edəcək. Bu şəkildə lif sağlamlığı dəstəkləməklə yanaşı toxluq təmin edir və çəki nəzarətinə kömək edir.
Yağ qəbuluna diqqət yetirin
Əlavə yağ qəbulu məhdudlaşdırılmalıdır. Doymamış yağlara üstünlük verilməlidir. Qızartma əvəzinə qaynama, soba, qril kimi üsulları seçin.
Nəhayət, tamamilə məhdudlaşdırılmış və qadağanlardan ibarət olan pəhriz planlarından qaçınmaq lazımdır. Mükəmməl bir bədən və ya pəhriz olmadığını unutmamalıyıq. Hər kəs fərqli və bənzərsizdir. Düzgün planlanmış və balanslı yeməklərlə yaradılan həyat tərzi, sağlam bədən və ruh üçün ən yaxşı köməkçiniz olacaq.
Ayşən Vəli