İranın Ermənistana etibar limiti

Tarix sübut etmişdir ki, geosiyasi reallıq hər zaman sivilizasiyalar arasında münasibətlər əsasında formalaşır. Hər hansı bir dövlətin siyasi müstəvidə mövqeyi sivilizasiya faktorundan asılıdır. Dini, mədəni, tarixi yaxınlıq və bağlılıq müasir dövrümüzdə də beynəlxalq münasibətlərdə əhəmiyyətli rol oynayır. ABŞ və İngiltərənin başçılığı ilə ingilis dilli ölkələr və müstəmləkələr, Fransanın rəhbərliyi ilə frankafon dövlətlər, İspaniyanın lider olduğu İbero-Amerikan qrupu dünya geosiyasətində böyük sivilizasiya birliklərini təmsil edir. İslam dünyası ölkələrinin də qlobal müstəvidə müəyyən ümumi maraqları müdafiə etməsi şübhəsizdir. Bu qütbləşmənin beynəlxalq münasibətlər sistemində beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərindən, eləcə də ədalət anlayışından daha yüksək dayanması danılmaz faktdır.

Geosiyasətdə ən böyük qütblər xristian və islam sivilizasiyaları hesab olunur. Xristian-islam qarşıdurması dövlətlərarası müstəvidən tutmuş cəmiyyətdaxili mühitə qədər bütün proseslərdə hər zaman özünü göstərmişdir. Yeni minillikdə də fərqli sivilizasiyalar arasında dialoq və harmoniyanın olmaması dünyanın qarşısında duran əsas problemlərdən biridir.

Azərbaycanın da yerləşdiyi Qafqaz sivilizasiyalararası qütblərin kəsişmə nöqtəsindədir və regionun geosiyasi mühiti birbaşa bu amilin təsiri altında formalaşır. Məlum olduğu ki, bizim region tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin əhatə dairəsində olmuşdur. Bizans imperiyasının dövründə xristianlıq, Xəzər Xaqanlığının dövründə iudaizm, Ərəb xilafəti və Türk imperiyalarının zamanında islam Qafqazda hökmran olmuşdur. Regionda mövcud olan dövlətlər arasında münasibətlər daha çox dini faktor üzərində qurulmuşdur.

Hazırda da Cənubi Qafqazda yerləşən müstəqil respublikalar fərqli sivilizasiyaları özünəməxsus şəkildə təcəssüm etdirirlər. Bir tərəfdə fərqli dinlərə və xalqlara qarşı tolerant yanaşan Azərbaycan və Gürcüstan, digər tərəfdə isə özləri bu regiona köçürülmə olsa belə, yerli xalqları sıxışdıraraq monoetnik dövlət yaratmış Ermənistan.

Ermənilər hər yerdə olduğu kimi Cənub Qafqazda da öz etibarsızlıqları ilə seçilmişlər. Tarix müxtəlif vaxtlarda ermənilərin böyük dövlətlərin əlində maşa olmasına dəfələrlə şahid olmuşdur. Ona görə də ermənilərin istənilən bir xəyanətinə bu regionda heç kim təəccüblənmir. Özünü dünyaya ilk xristian dövlət kimi sırımağa çalışan bu xalq hər zaman dini faktordan məharətlə istifadə etmişdir. Regionda marağı olan istənilən bir xristian dövlət də ermənilərin bu yaltaq xidmətindən yararlanmışdır. Məğrurluq, etibar, sədaqət kimi bütün Qafqaz xalqlarını birləşdirən xüsusiyyətlər regionda yalnız ermənilərin timsalında özünü doğrultmur.

Yeni minillikdə bu "qədim" xristian dövlətinin yeni himayədarları peyda olub. Maraqlıdır ki, himayədar da xarici siyasətini dini ideologiya üzərindən quran İrandır. İran İslam Respublikasının Konstitusiyasının 11-ci maddəsinə görə "İran İslam dünyasının siyasi, iqtisadi, və mədəni birliyinə nail olmaq üçün səy göstərməlidir".

Görəsən bu səy nədən ibarətdir? Ermənistan güclü himayədarlarının dəstəyi ilə müsəlman dövləti olan Azərbaycanın ərazilərini işğal edib, on minlərlə insanın həyatına son qoyub. Qarabağda islam mədəni irsi darmadağın edilib, təhqir edilib. Ermənilər dünyada xristian himayədarlarının dəstəyi ilə münaqişənin həllini yubadır və beynəlxalq ictimaiyyətdən heç bir reaksiya görmür. Bəs İslam dünyasında liderliyə iddiası olan İranın təəssübkeşliyi haradadır? Ermənistana hər cür iqtisadi yardım göstərməklə bu missiya nə qədər üst-üstə düşür? Yəqin beynəlxalq müstəvidə sivilizasiyaların toqquşmasının səbəbi kimi dini faktoru qabardan Samuel Hantonqton, Arnold Toynbi kimi sivilizoloqlar yanılıblar. Ya da dini təəssüb ideoloji bayraq olmaqdan uzağa getmir. Hazırkı İran-Ermənistan tandemi də bunu bir daha sübut edir.

2011-ci ildə İranla Ermənistan arasında ticarət dövriyyəsi bir neçə dəfə artmışdır. Ermənistan Təbrizdə konsulluq açmaq istəyir. İran iqtisadiyyatı ölü vəziyyətdə olan Ermənistan üçün əlindən gələn hər şey etməyə çalışır. Əslində son dövrlər Qərbin sanksiyaları qarşısında iqtisadiyyatı böyük itkilərlə üzləşən İranın Ermənistanla iqtisadi işbirliyində qaranlıq məqamlar da kifayət qədərdir. Son illərin statistik məlumatlarına görə İranın Ermənistana ixracı ÜDM-nin 0,05%-dən çox olmayıb. Yəni Ermənistan bazarı İran iqtisadiyyatı üçün cüzi əhəmiyyət kəsb edir və sanksiyalardan yan keçmək üçün alternativ potensiala malik deyil. Sadəcə Ermənistan iqtisadiyyatının seqmentləri, xüsusən də maliyyə bazarı çirkli pulların yuyulması və məxfi transaksiyaların həyata keçirilməsi üçün əlverişli məkandır. Buna görədir ki, Ermənistanda digər sahələrə nisbətən inkişaf etmiş maliyyə sektoru tam süquta uğramış iqtisadiyyatı əks etdirmir. Maliyyə sektorunun inkişafında mafiyaların çirkli pulları, eləcə də bir sıra xarici dövlət və şirkətlərin gizli əməliyyatları dayanır. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, bu məsələdən bütün tərəflər xəbərdardırlar, lakin konkret heç bir addım atmırlar. İranı nüvə proqramı ilə bağlı küncə sıxışdıran Qərb İranın "Bank Mellat" bankının İrəvan ofisinin il ərzində mərkəzə milyonlarla dollar pul köçürülməsinin nəyə xidmət etdiyini gözəl anlasa da, Ermənistana bununla bağlı heç bir təzyiq göstərmir.

Bəlkə də, Ermənistanın maliyyə sektorunda istənilən əməliyyatı apara bilmək imkanı Qərbdəki bəzi dairələrin da maraqlarına uyğundur. Dünyaca məşhur HSBC bankının Ermənistandakı fəaliyyətini də bu amillə əlaqələndirmək olar. Bu bank Cənub Qafqaz regionunda yalnız Ermənistanda nümayəndəliyini saxlamışdır. Qlobal iqtisadi böhranın bütün maliyyə bazarı iştirakçılarını xərcləri azaltmağa yönləndirdiyi bir dövrdə bankın bu addımı bir qədər şübhəyə əsas verir. Çünki investisiya mühiti və bütövlükdə iqtisadiyyatı Ermənistandan dəflərlə güclü olan Azərbaycanda və Gürcüstanda bu bank fəaliyyət göstərməyi məqsədəuyğun hesab etmədiyi halda, Ermənistanda işlərini davam etdirir. Güman etmək olar ki, Ermənistanda bankın fəaliyyətini hansısa başqa əməliyyatlar cəlbedici edir. Belə olan halda mətbuatda HSBC bankının çirkli pulların yuyulmasında, İran və Suriyadan olan şübhəli müştərilərə xidmət etməsi ilə bağlı səslənən ittihamların əsassız olmadığı qənaətinə gəlmək olar. HSBC bankının adının Meksikada narkoticarət pulları ilə bağlı artıq hallandığını da nəzərə aldıqda bu arqumentlər daha güclü səslənir. Beləliklə, görünən odur ki, Ermənistanın maliyyə bazarı bütün qaranlıq əməliyyatlar üçün ən əlverişli məkandır. Yəqin ki, məhz bu xüsusiyyətinə görə həm Qərb, həm də İran Ermənistanın ikili oynamasına göz yumur.

Ermənistanın İran siyasətinin etibarlılığını Yaxın Şərqdə baş verən proseslərin timsalında qiymətləndirdikdə real mənzərə ortaya çıxır. Ərəb dünyasında böyük diasporaya və xüsusi çəkiyə malik olan ermənilər hazırkı siyasi proseslərdən öz maraqlarına uyğun istifadə etməyə çalışırlar. Əsrlərdir yaşadıqları ölkənin mənafeyini bir gündə xarici müdaxiləçilərə satmaq ermənilər üçün adi haldır. Regionun bütün ölkələrində ermənilərin bu "sədaqəti" özünü göstərir.

Qərbin Yaxın Şərq planlarında ilk hədəf ölkə olan İraqda lap əvvəldən ermənilərin ikili siyasət aparması özünü göstərmişdir. Məlum olduğu kimi, ABŞ və müttəfiqlərinin İraqa hərbi müdaxilə ərəfəsində ölkədəki xristianların nümayəndələri, xüsusən də ermənilər dini zəmində təqiblərə məruz qaldığını bildirir və köməklik göstərilməsini xahiş edirdilər. Hətta hərbi müdaxiləyə çağırırdılar. Onlar xarici qüvvələrə xidmət etmək və bununla da daha çox imtiyaz qazanmaq istəyirdilər. Lakin sonrakı hadisələr göstərdi ki, ssenarini sona qədər hesablaya bilməmişlər. Səddam Hüseyn rejimi devrildikdən sonra ölkədə xristianlara qarşı cəmiyyətin bir əks reaksiyası yarandı və nəticədə xristianların kütləvi köçü başlandı. Hərbi müdaxilədən əvvəl 18 000-lik erməni icmasının da ən azı 3-4 mini ölkəni tərk etdi, qalanları isə böyük tərəddüd içərisindədir.

Ermənilərin Liviyadakı hadisələrdə iştirakı ilə bağlı da məlumatlara rast gəlinir. Liviyada üsyançıların silahlandırılması məqsədilə Moldovadan Benqaziyə Ermənistan qeydiyyatlı təyyarə ilə silah daşınması faktı ortaya çıxanda ermənilərin bu ölkədə baş verən proseslərdə izi göründü. Qərbin ədalətli dünya çağırışı qarşısında ermənilərin qanunsuz silah ticarətinə göz yumması isə paradoksal görünür.

Hazırda Suriyada baş verən hadisələrdə də ermənilər hər iki tərəfə oynayırlar. Bir tərəfdən xristian icması olaraq hakimiyyətdə olan ələvi azlığın – Əsəd rejiminin əsas müttəfiqidirlər. Hətta Prezident Bəşər Əsəd bu yaxınlarda erməni icmasının nümayəndəsini nazir təyin etmişdir. Digər tərəfdən Suriya ermənilərinə yardım məsələsi ABŞ ermənilərinin təhriki ilə ABŞ Konqresinin gündəliyindədir. Görünür Suriya ermənilərinin hazırkı mövqeyi ABŞ-ın maraqlarına uyğundur.

Beləliklə, Yaxın Şərq regionunda ermənilər öz ənənəvi mövqelərindədirlər. Sədaqət nə olduğunu bilməyən bu xalq hərdən bir qütbə meyllənir. Kimə xidmət etmələrindən asılı olmayaraq öz maraqları naminə bütün qütbləri təmsil edən ermənilər hər kəsi sata bilərlər. Hər zaman böyük güclərin əlində alət olan ermənilər yeri gələndə hamını qurban verməyə hazırdırlar. Yaxın Şərqdəki proseslərdə də, onların bu mövqeyi özünü göstərir. ABŞ-ın İraqa hücumunda, Liviyada müxalifətçilərin silahlanmasında, Livanda vəziyyətin gərginləşməsində, eləcə də Suriyadakı proseslərdə ermənilərin regionda kənar qüvvələrin maraqlarına xidmət edən mövqeyi ilə bağlı mülahizələr öz təsdiqini tapır. Bu prizmadan çıxış edərək Qərbin İranla bağlı planlarında bu ölkədəki erməni icmasından öz maraqları üçün istifadə edəcəyini ehtimal etmək olar. Ərəb dünyasındakı digər erməni icmalarının təcrübəsi göstərir ki, ermənilər canla-başla bu missiyanı həyata keçirməyə hazırdırlar. Ermənistanın ən yaxın müttəfiqlərindən olan İranı bu məsələ düşündürməlidir. Hər kəsə xəyanət edənlərin bir gün onlara da üz çevirməyəcəyinə heç kim zəmanət verə bilməz. İranın Ermənistana etibar limitinin nə vaxt dolacağını isə zaman göstərəcək.

Ərəstü Həbibbəyli,

İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru

newtimes.az