Növbədə qabağa keçən bir insan üçün itirilən bir neçə dəqiqə əhəmiyyətsiz görünə bilər. Başqasının avtomobilini yolun ortasında saxlayaraq hərəkətə mane olan sürücü də düşünə bilər ki, işi cəmi iki dəqiqə çəkəcək. Binanın həyətində başqasının keçidini bağlayan avtomobil sahibi üçün bu, adi dayanacaq məsələsidir. Amma eyni vəziyyət həmin insanların öz başına gələndə münasibət dəyişir. Növbəsi pozulan insan ədalət tələb edir, yolu bağlanan sürücü narazılığını bildirir, rahatlığı pozulan sakin isə başqalarının qaydalara əməl etməməsindən şikayətlənir.
Burada qəribə bir ziddiyyət var: insan öz haqqını çox vaxt dəqiq tanıyır, amma başqasının haqqına gəldikdə eyni həssaslığı göstərmir. Özünə qarşı edilən kiçik haqsızlıq belə böyük narazılıq yarada bilir, lakin başqasının vaxtını, rahatlığını və imkanlarını məhdudlaşdıran davranışa bəraət qazandırmaq üçün dərhal səbəb tapılır. “Tələsirdim”, “cəmi bir dəqiqəlik idi”, “hamı belə edir” kimi ifadələr şəxsi rahatlığın başqasının haqqından üstün tutulmasına xidmət edir.
İnsanların bu cür davranmasının səbəblərindən biri hadisələrə öz mövqelərindən baxmalarıdır. Özümüz çətin vəziyyətə düşəndə onun bütün narahatlığını hiss edirik. Başqası eyni vəziyyətdə olanda isə çox vaxt yalnız kənardan görünən hissəni görürük. Növbədə gözləyən insanın vaxtının nə qədər dəyərli olduğunu, yolu bağlanan şəxsin hara tələsdiyini, səs-küydən narahat olan qonşunun hansı şəraitdə yaşadığını bilmirik. Bilmədiyimiz məqamları isə bəzən əhəmiyyətsiz hesab edirik.
Bu münasibət yalnız küçədə və ictimai yerlərdə özünü göstərmir. İş həyatında da oxşar mənzərə ilə qarşılaşmaq mümkündür. Öz əməyinin qiymətləndirilməsini istəyən əməkdaş başqasının gördüyü işi kiçildə bilər. Vaxtında maaş almağın vacibliyini anlayan işəgötürən əməkdaşın vaxtını əlavə tapşırıqlarla qarşılıqsız ala bilər. Öz fikrinin dinlənilməsini gözləyən insan başqasının sözünü yarımçıq kəsə bilər. Belə hallarda problem haqqın nə olduğunu bilməməkdən çox, həmin haqqı hamı üçün eyni dərəcədə qəbul etməməkdir.
Bəzən insan öz davranışını haqsızlıq kimi görmür, çünki niyyətini əsas götürür. O, kiməsə zərər vermək istəmədiyini düşünür və buna görə hərəkətinin nəticəsini də yüngül hesab edir. Halbuki yaxşı niyyət başqasına dəyən zərəri avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Bir insanın qəsdən etmədiyi hərəkət də digərinin vaxtını itirə, işini çətinləşdirə və rahatlığını poza bilər. Haqqı qorumaq üçün təkcə “mən pis niyyətlə etmədim” demək kifayət deyil; davranışımızın başqasına necə təsir etdiyini də nəzərə almaq lazımdır.
Digər mühüm səbəb isə cəmiyyətdə bəzi qayda pozuntularının adiləşməsidir. İnsan hər gün növbənin pozulduğunu, avtomobillərin piyadalar üçün nəzərdə tutulan yerlərdə saxlandığını, ictimai əmlaka zərər vurulduğunu görürsə, bir müddət sonra bunları istisna deyil, həyatın adi hissəsi kimi qəbul edə bilər. Hətta qaydaya əməl edən şəxs bəzən sadəlövh hesab olunur. Belə mühitdə haqsızlıq edən insan öz davranışına haqq qazandırmaq üçün ətrafındakıların da eyni cür davrandığını nümunə göstərir. Ancaq bir yanlışın geniş yayılması onu doğru etmir.
Ən düşündürücü məqam odur ki, insan öz haqqı pozulanda çox vaxt qaydaların hamı üçün eyni olmasını istəyir. Başqalarının da növbəyə riayət etməsini, onun vaxtına hörmət göstərməsini, işini vaxtında yerinə yetirməsini tələb edir. Lakin öz növbəsi çatanda istisna istəyir. Özünə münasibətdə səbəblərin nəzərə alınmasını gözləyir, başqasına münasibətdə isə sərt hökm verir. Beləcə, ədalət prinsipi dəyişmir, sadəcə insanın hadisədə hansı tərəfdə dayanmasına uyğun olaraq tətbiqi dəyişir.
Əlbəttə, hər vəziyyət eyni deyil. Bəzən insan başqasının haqqını bilmədən poza, vəziyyəti yanlış qiymətləndirə və ya həqiqətən zəruri səbəbdən qaydadan kənara çıxa bilər. Əsas məsələ səhv etmək ehtimalının mövcudluğudur. Heç kim bütün hallarda düzgün davranmır. Ancaq səhvi qəbul etmək, üzr istəmək və davranışı düzəltmək əvəzinə bəhanələrə sığınmaq problemi daha da dərinləşdirir.
Haqsızlığı yalnız öz başımıza gələndə tanımaqdan çıxış yolu özümüzü başqasının yerinə qoymaqdır. Növbədə qabağa keçməzdən əvvəl həmin yerdə gözləyənlərin vaxtını, avtomobili saxlamazdan əvvəl başqasının hərəkət imkanını, bir qərar verməzdən əvvəl onun kiminsə həyatına təsirini düşünmək lazımdır. Bu, mürəkkəb qayda deyil. Sadəcə, özümüz üçün tələb etdiyimiz münasibəti başqalarına da göstərməkdir.
Ədalət yalnız insan öz hüquqlarını müdafiə edəndə ortaya çıxmamalıdır. Əsl sınaq başqasının haqqını qorumaq üçün öz rahatlığımızdan müəyyən qədər imtina etməli olduğumuz anda başlayır. Çünki insanın ədalətə münasibəti yalnız ona edilən rəftarda deyil, başqalarına necə davrandığında da görünür. Özümüz üçün istəmədiyimiz davranışı başqasına rəva görmədiyimiz zaman haqq anlayışı şəxsi narazılıq olmaqdan çıxır, ümumi məsuliyyətə çevrilir.