"Valideynlər uşağın maraq dairəsini genişləndirməli, ona müxtəlif fəaliyyətləri sınamaq imkanı yaratmalıdır" - PSİXOLOQ

"Son illərdə azyaşlı qızların uzun dırnaqlara, kirpik qaynağına, makiyaja və müxtəlif gözəllik prosedurlarına marağının artmasını müşahidə edirik. Əslində, burada bizi düşündürməli olan əsas məsələ uşağın niyə dırnaqlarını uzatmaq istəməsi deyil, niyə öz yaşına uyğun olmayan bir görünüşü bu qədər erkən mənimsəməyə çalışmasıdır". Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında İngla Kids and Preschool-un direktor müavini,Uşaq və Yeniyetmə psixoloqu Aysu Həsənzadə deyib.

Onun sözlərinə görə, ilk növbədə, bir məqamı nəzərə almalıyıq: "Uşaqlar dünyaya hazır gözəllik standartları ilə gəlmirlər. Onlar nəyin gözəl, nəyin diqqətçəkən və nəyin arzuolunan olduğunu yaşadıqları mühitdən öyrənirlər. Sosial öyrənmə nəzəriyyəsinə əsasən, uşaqlar yalnız onlara deyilənləri deyil, ətraflarında gördükləri və müsbət qarşılanan davranışları da mənimsəyirlər. Məsələn, bir uşaq anasının makiyaj etməsini müşahidə edə bilər və bu, tamamilə təbii maraqdır. Lakin həmin uşaq davamlı olaraq xarici görünüşün tərifləndiyini, gözəlliyin diqqət və sosial qəbul qazandırdığını görürsə, zamanla belə bir qənaət formalaşdıra bilər: “Mən də belə görünsəm, daha çox bəyənilərəm”.

Burada maraqlı bir psixoloji nüans var. Bəzən uşaqlar böyüklər kimi görünmək istədikləri üçün deyil, böyük görünməyin onlara müəyyən üstünlüklər qazandıracağını düşündükləri üçün bu davranışlara yönəlirlər. Çünki onların müşahidəsində böyüklük daha çox sərbəstlik, diqqət, seçim etmək və söz sahibi olmaqla əlaqələndirilə bilər. Belə olduqda uzun dırnaq və ya makiyaj sadəcə estetik seçim deyil, uşağın gözündə böyüməyin simvoluna çevrilir.

Digər mühüm amil sosial medianın təsiridir. Əvvəllər uşağın özünü müqayisə etdiyi çevrə daha çox ailə üzvləri, sinif yoldaşları və yaxın ətrafı idi. İndi isə bu müqayisə mühiti xeyli genişlənib. Uşaq yaşına uyğun olmayan gözəllik standartları ilə çox erkən qarşılaşa bilir. Üstəlik, sosial mediada gördüyü görüntülərin nə qədərinin filtr, xüsusi işıqlandırma və ya kosmetik müdaxilə nəticəsində yarandığını hər zaman düzgün qiymətləndirə bilmir. İnkişaf psixologiyası baxımından uşaqların tənqidi düşünmə və sosial müqayisəni idarəetmə bacarıqları hələ formalaşma mərhələsində olduğundan, bu görüntülər onların öz bədənlərinə və xarici görünüşlərinə münasibətinə təsir göstərə bilər.

Mən burada məsuliyyəti yalnız sosial medianın üzərinə qoymağı da düzgün hesab etmirəm. Çünki sosial media müəyyən standartları təqdim edir, ailə isə uşağın həmin standartları necə mənalandırmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, ana övladına “Sənin yaşında bunlara ehtiyac yoxdur” deyə bilər. Ancaq gündəlik həyatında öz xarici görünüşünü davamlı tənqid edirsə, gözəl görünmədiyi zaman özünü narahat hiss etdiyini nümayiş etdirirsə və ya başqa qadınları əsasən görünüşlərinə görə qiymətləndirirsə, uşağa verdiyi sözlü mesajla davranış modeli arasında ziddiyyət yaranır. Uşaqlar isə çox vaxt bizim izah etdiklərimizdən daha çox, necə yaşadığımızı öyrənirlər.

Amma bu o demək deyil ki, ananın baxımlı olması uşağın erkən yaşda gözəllik prosedurlarına maraq göstərməsinin birbaşa səbəbidir. Burada əsas məsələ ananın özünə qulluq etməsi deyil, ailədə xarici görünüşə hansı mənanın yüklənməsidir. Uşaq anasının həm özünə qulluq etdiyini, həm kitab oxuduğunu, həm peşəkar inkişafına zaman ayırdığını, həm də şəxsi keyfiyyətlərini dəyərləndirdiyini görürsə, gözəlliyi həyatın yeganə önəmli tərəfi kimi qəbul etməyə bilər.

Digər tərəfdən, biz bəzən uşaqların bu marağına həddindən artıq sərt reaksiya veririk. “Sən hələ uşaqsan, belə şeylər sənə yaraşmaz” deməklə məsələni həll etdiyimizi düşünürük. Halbuki qadağanın səbəbi izah olunmadıqda, xüsusilə yeniyetməlik dövrünə yaxınlaşan uşaqlarda həmin davranışa maraq daha da arta bilər. Çünki bu yaşlarda müstəqillik və şəxsi seçim etmək ehtiyacı güclənir. Ona görə də uşağın marağını utandırmaq əvəzinə, onun arxasında dayanan ehtiyacı anlamaq daha məqsədəuyğundur. Bəlkə də uşaq sadəcə özünü gözəl hiss etmək istəyir, bəlkə rəfiqələrinə bənzəməyə çalışır, bəlkə də diqqət və qəbul olunmaq ehtiyacı yaşayır. Eyni davranışın müxtəlif uşaqlarda tamamilə fərqli psixoloji səbəbləri ola bilər.

Burada valideynlərin tez-tez verdiyi başqa bir sual da ortaya çıxır: “Bəs necə edək ki, uşağımız bu prosedurlara deyil, kitaba, təhsilə və daha faydalı fəaliyyətlərə maraq göstərsin?”

Məncə, ilk olaraq bu iki marağı bir-birinə qarşı qoymaqdan uzaqlaşmalıyıq. Çünki xarici görünüşünə maraq göstərən uşaq mütləq şəkildə təhsildən uzaqlaşmış uşaq demək deyil. Problem baxımlı olmağa maraq göstərməkdə yox, uşağın bütün diqqətinin və özünə verdiyi dəyərin yalnız xarici görünüş ətrafında formalaşmasındadır.

Psixologiyada daxili motivasiya anlayışı var. Uşağın kitaba maraq göstərməsi üçün ona davamlı olaraq “Kitab oxu, bu daha faydalıdır” demək kifayət etmir. Oxumaq onun üçün maraqlı, mənalı və müsbət emosiyalarla əlaqəli fəaliyyətə çevrilməlidir. Əgər ailədə kitab yalnız dərs və məcburiyyətlə, gözəllik prosedurları isə zövq, əyləncə və diqqətlə əlaqələndirilirsə, uşağın hansına daha çox yönələcəyini təxmin etmək çətin deyil. Buna görə valideynlər uşağın maraq dairəsini genişləndirməli, ona müxtəlif fəaliyyətləri sınamaq imkanı yaratmalı və nailiyyətlərini yalnız nəticəyə görə deyil, göstərdiyi səyə, yaradıcılığına və öyrənmək istəyinə görə də qiymətləndirməlidirlər.

Bir məsələni də xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Bəzən böyüklər azyaşlı qız uşaqlarına “Nə gözəl qızsan!”, “Böyüyəndə çox gözəl olacaqsan!” kimi ifadələri tez-tez söyləyirlər. Əlbəttə, uşağa gözəl olduğunu demək yanlış deyil. Ancaq uşağın aldığı təriflərin böyük hissəsi yalnız görünüşü ilə bağlıdırsa, o, zamanla diqqət və təsdiq qazanmağın əsas yolunun gözəl görünmək olduğunu düşünə bilər. Halbuki uşağın düşüncəsini, cəsarətini, mehribanlığını, problemləri həll etmə bacarığını və maraqlarını da eyni dərəcədə görmək və dəyərləndirmək lazımdır.

Nəticə olaraq, mən bu mövzuya uşaqların erkən böyümək istəyi kimi deyil, uşaqlığın getdikcə daha çox böyüklərə aid gözləntilərlə qarşılaşması kimi baxardım. Əlbəttə, hər bir uşağın inkişaf tempi, maraqları və fərdi xüsusiyyətləri fərqlidir. Ancaq yaşına uyğun olmayan kosmetik prosedurlarla bağlı sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi valideynin məsuliyyətidir. Bu sərhədlər uşağın görünüşünü utandırmadan, yaşına uyğunluq, sağlamlıq və təhlükəsizlik səbəbləri izah edilərək qoyulmalıdır.

Ən əsası isə uşağa yalnız hansı yaşda nəyin uyğun olduğunu öyrətmək deyil, öz dəyərini nəyə əsasən müəyyənləşdirməli olduğunu da göstərmək lazımdır. Çünki özünü yalnız xarici görünüşü ilə dəyərləndirməyi öyrənən uşaq böyüdükcə daha çox bəyənilməyə ehtiyac duya bilər. Öz bacarıqlarını, düşüncələrini və fərdiliyini tanıyan uşaq isə gözəl görünməyi istəsə belə, öz dəyərini bununla məhdudlaşdırmaz.

Məqsədimiz qız uşaqlarını gözəllikdən uzaqlaşdırmaq deyil, onların gözəllik anlayışını yalnız xarici görünüşlə məhdudlaşdırmamaq olmalıdır.