...Mövcud beynəlxalq geosiyasi vəziyyəti bir cümlə ilə ifadə etməyə çalışsanız, bu belə səslənəcək: bu gün Qərbin təsirinin sonu haqqında danışmaq olmaz, amma onun dünya güc mərkəzləri üzərindəki inhisarının sonu haqqında danışmaq olar.
SİA bu barədə xarici saytlara istinad edir.
ABŞ və Avropanın hələ də böyük imkanları və alətləri var və dünyanın gələcəyini müəyyən edəcək dönüş nöqtəsini qiymətləndirərkən bunu nəzərə almaq prinsipial olaraq vacibdir: dollar və avro, maliyyə bazarları, texnologiyalar, beynəlxalq institutlar, transmilli korporasiyalar, ticarət və nəqliyyat şəbəkələri, hərbi ittifaqlar.
Eyni zamanda, Çin dördüncü sənaye inqilabı, altıncı nəsil texnologiyaları və süni intellektin sürətli inkişafı dövründə liderlik uğrunda rəqabətin ön sıralarındadır.
Bununla yanaşı, iqtisadi və geosiyasi cəhətdən təsirli dövlətlər və birliklər - Hindistan, Pakistan, İran, Fars körfəzi ölkələri, Braziliya və digərləri mövcuddur.
Aralarındakı ziddiyyətlərə baxmayaraq, bu ölkələrin bir çoxu Rusiya və Çinlə alternativ iqtisadi strukturların - BRİKS, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, maliyyə institutları və ticarət dəhlizlərinin formalaşması çərçivəsində qarşılıqlı əlaqədədir. Buna görə də, baş verənləri sadə şəkildə "Kim qalib gəldi - ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi kollektiv Qərb, yoxsa Şərq və Rusiya və Çinin təmsil etdiyi Avrasiya məkanı?" sualına endirmək olmaz.
Əsas çətinlik beynəlxalq sistemin transformasiyasıdır: məhdud sayda dövlət və bir dominant güc ətrafında mərkəzləşmiş modeldən bir neçə güc mərkəzi olan sistemə... Əsas sual yeni dünya nizamının qaydalarını və konturlarını kimin müəyyən edib formalaşdıracağıdır.
Məhz bu baxımdan Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin danışdığı "dünya çoxluğu" anlayışını nəzərdən keçirmək lazımdır.
“Dünya çoxluğu”...
Rusiya prezidentinin Qərb dövlətlərinin təsirinin bu gün onların real çəkisini aşdığı və tədricən daha müstəqil "dünya çoxluğu"na yol verdiyi barədə bəyanatını qiymətləndirmək üçün bu məsələyə iki əsas tərəfdən - siyasi və obyektiv tərəfdən baxmaq lazımdır.
Rusiyanın siyasi vizyonu dünyanın tədricən birqütblü Qərb hegemonluğundan yeni çoxqütblü sistemə keçdiyinə əsaslanır.
Obyektiv baxsanız, dünyanın inkişafını və taleyini müəyyən edən proseslərə təsirin yenidən bölüşdürülməsinin real əlamətlərini görə bilərsiniz.
BRICS artıq əvvəlcə yalnız Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikanı əhatə edən kiçik bir qrup deyil. Bu gün assosiasiyaya Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, BƏƏ, İran, İndoneziya və digər ölkələr də daxil olmaqla 11 dövlət daxildir.
Bundan əlavə, üzvlük məsələsini nəzərdən keçirən bir sıra tərəfdaş dövlətlər və müşahidəçilər var. Söhbət dünya əhalisinin, iqtisadiyyatının, resurslarının və bazarlarının əhəmiyyətli bir hissəsini təmsil edən bir assosiasiyadan gedir.
Lakin BRICS vahid siyasi, hərbi-siyasi və ya hərbi birlik deyil. Buna görə də, BRİKS-in böyüməsi Qərbin süqutu demək deyil - şişirtmələrə qapılmaq olmaz.
Yaxın gələcəkdə Qərb ölkələri böyük maliyyə, texnoloji və institusional çəkini qoruyub saxlayacaq və Amerika dollarının dünya sistemindəki dominant rolundan tez bir zamanda qurtulmaq mümkün deyil.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı ilin ikinci rübü üçün məlumatına görə, dolların dünya valyuta ehtiyatlarında payı hələ də 56,70 faiz təşkil edir, baxmayaraq ki, birinci rübdəki 57,18 faizdən azalıb.
Ən dəqiq desək, baş verənlər Qərb hegemonluğundan Çin və Rusiyanın rəhbərlik etdiyi BRİKS hegemonluğuna keçid kimi deyil, dünyada gücün və imkanların bir neçə təsir mərkəzinin xeyrinə nisbi yenidən bölüşdürülməsi kimi təsvir edilə bilər. Nə Moskva, nə də Pekin belə bir iddia irəli sürmür.
BMT və Təhlükəsizlik Şurasının strukturu niyə böhran içindədir?
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 1945-ci ildə yaradılıb, halbuki 2026-cı ilin iqtisadi və geosiyasi reallığı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.
...Asiya, Afrika və Latın Amerikasındakı müasir böyük iqtisadi, demoqrafik, siyasi və hərbi-strateji güc mərkəzlərini tam nəzərə almır. Struktur islahatları və Təhlükəsizlik Şurasının tərkibindəki dəyişikliklər məsələsi çoxsaylı çətinliklər və maneələrlə üzləşir.
Bu, BMT Baş Assambleyasında danışıqların mövzusu olaraq qalır, lakin hələ də praktik dəyişikliklərə səbəb olmayıb.
Baş Assambleyanın qətnamələri tövsiyə xarakteri daşıyır, Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin - ABŞ, Fransa, Böyük Britaniya və digər ölkələrin veto hüququ isə sistemin islahatının mümkünlüyünə təsir edən mühüm amil olaraq qalır.
Dünya iqtisadiyyatı G7-dən BRICS və inkişaf etməkdə olan ölkələrə keçirmi?
Bu halda, iqtisadi çəkinin yenidən bölüşdürülməsindən danışmaq daha doğrudur, onun tam keçidindən deyil. Şübhəsiz ki, Çin bu prosesin ön sıralarındadır. Hindistan, Braziliya və bir sıra sürətlə inkişaf edən Asiya və Ərəb dövlətləri Qərbdən kənar iqtisadiyyatların ümumi çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırıblar.
Lakin, digər tərəfdən, onların iqtisadiyyatının həcmi hələ də bəzi gözlənilən göstəricilərdən aşağıdır və müstəqil maliyyə və iqtisadi institutların yaradılması hələ də ciddi bir vəzifədir. Buna görə də Yeni İnkişaf Bankı bu qədər vacibdir.
Bu, Dünya Bankı və ya Beynəlxalq Valyuta Fondunun tam hüquqlu əvəzedicisi deyil, lakin ənənəvi beynəlxalq institutlardan kənarda böyük maliyyələşdirmə mənbəyi yaratmaq cəhdini təmsil edir.
BRICS milli valyutalarda hesablaşmaların genişləndirilməsini dəstəkləyir.
2025-ci il Rio-de-Janeyro Bəyannaməsində dövlətlərin milli valyutalarında maliyyələşdirmə mexanizmləri üzərində iş alqışlandı və BRICS ölkələri arasında sərhədyanı ödəniş mexanizmlərinin müzakirəsi də davam etdirildi. Əgər dövlət öz valyutasında və ya tərəfdaş ölkələrin valyutalarında layihələri idxal, ixrac və maliyyələşdirə bilsə, onun dollardan asılılığı azalacaq.
...Qeyd edək ki, Qərb maliyyə sistemi hələ də daha dərin, daha likvid və daha böyük olaraq qalır və bazarlara təsir göstərmək üçün əhəmiyyətli imkanlara malikdir.
Beləliklə, hələlik tam hüquqlu alternativ sistem mövcud deyil. Gələcəkdə qlobal iqtisadi xəritəni dəyişdirə biləcək ilk addımlardan danışırıq. Çoxqütblü maliyyə sistemi tədricən formalaşır və Bretton Vuds sisteminin dərhal çöküşü yoxdur.
Əli Babayev