Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların siyasi fəaliyyəti yalnız müəyyən bir dövrün hadisələri ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə xalqın taleyinə, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətlərinə və milli düşüncənin formalaşmasına təsir göstərir. Ümummilli Lider Heydər Əliyev məhz belə tarixi şəxsiyyətlərdəndir. Onun Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi naminə həyata keçirdiyi ardıcıl və məqsədyönlü siyasət müstəqil Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və hüquqi əsaslarının formalaşmasında həlledici rol oynamışdır.
1993-cü il Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və taleyüklü mərhələlərindən biri idi. Dövlət müstəqilliyinin ilk illərində ölkədə siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi böhran, idarəetmədə səriştəsizlik, separatçılıq meyilləri və hərbi təhlükələr dövlətçiliyimizin gələcəyini ciddi sual qarşısında qoymuşdu. Belə bir şəraitdə xalqın böyük əksəriyyəti ölkəni bu ağır vəziyyətdən çıxara biləcək siyasi lider kimi Heydər Əliyevə üz tutdu. 1993-cü il iyunun 9-da onun Bakıya qayıdışı və sonrakı siyasi proseslər Azərbaycan tarixində milli qurtuluş mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində xalqın böyük səs çoxluğu ilə Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşməsində dönüş nöqtəsi oldu. Bu seçim yalnız dövlət başçısının müəyyənləşdirilməsi deyildi. Əslində, həmin tarixi qərarla Azərbaycan xalqı sabitlik, dövlətçilik, milli birlik və davamlı inkişaf yolunu seçdi. Ulu Öndərin oktyabrın 10-da keçirilən andiçmə mərasimində səsləndirdiyi “həyatımın sonuna qədər xalqıma sədaqətlə xidmət edəcəyəm” fikri onun siyasi fəaliyyətinin əsas mahiyyətini ifadə edən mühüm mesajlardan biri kimi tarixə düşdü.
Heydər Əliyevin dövlət rəhbərliyinə qayıdışından sonra qarşıda duran ilk vəzifə ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin təmin edilməsi idi. Dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısının alınması, qeyri-qanuni silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi, vətəndaş müharibəsi təhlükəsinin aradan qaldırılması və dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi yaşaması üçün zəruri şərtlər idi. Paralel olaraq ordu quruculuğu istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirildi və dövlətin ərazi bütövlüyünün müdafiəsi məsələsi prioritet istiqamətə çevrildi.
Ulu Öndərin ən mühüm tarixi xidmətlərindən biri müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin əsaslarının müəyyənləşdirilməsi oldu. O, Azərbaycanı demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişaf etdirmək strateji xəttini müəyyənləşdirdi. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi yolu ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi bu istiqamətdə fundamental tarixi hadisəyə çevrildi. Konstitusiya hakimiyyət bölgüsü prinsipini, insan hüquq və azadlıqlarının təminatını, demokratik və dünyəvi dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarını təsbit etdi.
Heydər Əliyev üçün dövlətçilik yalnız siyasi hakimiyyət institutlarının möhkəmləndirilməsi demək deyildi. Dövlətçilik, onun siyasi fəlsəfəsində, milli müstəqilliyin qorunması, xalqın milli-mənəvi dəyərlərinin yaşadılması, cəmiyyətin həmrəyliyinin təmin olunması və dövlətin gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə ötürülməsi ilə bağlı geniş anlayış idi. Bu baxımdan azərbaycançılıq ideologiyasının formalaşdırılması Ulu Öndərin dövlət quruculuğu siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edirdi. Azərbaycançılıq xalqın tarixi yaddaşını, milli-mənəvi dəyərlərini və dövlətçilik düşüncəsini vahid ideoloji məcrada birləşdirən milli məfkurəyə çevrildi.
“Azərbaycan dövlətinin milli ideologiyasının özəyini, əsasını təşkil edən azərbaycançılıqdır” fikri Ulu Öndərin bu məsələyə münasibətinin mahiyyətini aydın şəkildə ifadə edir. Onun baxışında dövlətçilik, milli-mənəvi və ümumbəşəri dəyərlər azərbaycançılıq məfkurəsinin ayrılmaz tərkib hissələri idi. Bu yanaşma Azərbaycan cəmiyyətinin milli birlik və həmrəylik ideyası ətrafında səfərbər edilməsində mühüm rol oynadı.
Ulu Öndərin dövlətçilik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də iqtisadi müstəqilliyin təmin olunması idi. O yaxşı anlayırdı ki, siyasi müstəqilliyin davamlı olması üçün onun möhkəm iqtisadi dayaqları yaradılmalıdır. Buna görə də ölkənin təbii ehtiyatlarından səmərəli istifadə, xarici investisiyaların cəlb olunması, sahibkarlığın inkişafı, bazar iqtisadiyyatına keçid və Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası strateji prioritetlər kimi müəyyənləşdirildi.
Bu siyasətin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın enerji strategiyasının formalaşdırılması oldu. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya iqtisadi sistemində mövqeyini möhkəmləndirən tarixi layihəyə çevrildi. Sonrakı illərdə həyata keçirilən Bakı-Novorossiysk, Bakı-Supsa və digər enerji layihələri ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə imkan yaratdı. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin reallaşdırılması isə Azərbaycanın enerji siyasətinin regional və beynəlxalq əhəmiyyətini daha da artırdı.
Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi iqtisadi inkişaf modelinin mühüm xüsusiyyəti onun sosialyönümlü olması idi. Sahibkarlığın inkişafına, sərbəst rəqabətə, iqtisadi liberallaşmaya və investisiya imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş siyasət sonrakı illərdə ölkənin iqtisadi potensialının artmasına möhkəm zəmin yaratdı. Ulu Öndərin “Azərbaycan dövlətinin strateji yolu yalnız demokratiya, sərbəst iqtisadiyyat prinsiplərinin bərqərar olması, bazar iqtisadiyyatı və sahibkarlığın inkişafıdır” fikri bu strategiyanın mahiyyətini ifadə edirdi.
Dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi də Heydər Əliyev siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri idi. Məhkəmə islahatlarının aparılması, Konstitusiya Məhkəməsinin və Ombudsman təsisatının yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi, insan və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu yolunda mühüm addımlar oldu. KİV üzərində senzuranın aradan qaldırılması da həmin dövrdə həyata keçirilən mühüm demokratik islahatlardan biri kimi tarixə düşdü.
Ulu Öndərin dövlətçilik fəlsəfəsində qanunun aliliyi xüsusi yer tuturdu. “Dövlətin vəzifəsi ölkədə qanunun aliliyini təmin etməkdir, insanların hüquq bərabərliyini təmin etməkdir, insanların azadlığını təmin etməkdir” fikri onun hüquqi dövlət anlayışının mahiyyətini əks etdirir. Bu yanaşmaya görə dövlətin gücü yalnız iqtisadi və hərbi potensialla deyil, həm də hüququn aliliyinə, vətəndaşların hüquqlarının qorunmasına və cəmiyyətin dövlətə olan inamına əsaslanır.
Heydər Əliyevin xarici siyasət kursu da Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynadı. Tarazlaşdırılmış, milli maraqlara əsaslanan və uzunmüddətli hədəflərə hesablanan xarici siyasət Azərbaycanın dünya birliyində layiqli yer tutmasına imkan verdi. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi, Azərbaycanın geostrateji və coğrafi imkanlarından səmərəli istifadə, nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi.
Ulu Öndərin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsi faktının beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılması idi. O, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində bərpasını xarici siyasətin prioritet məsələlərindən biri kimi müəyyənləşdirmiş, bu istiqamətdə ardıcıl diplomatik fəaliyyət həyata keçirmişdir.
Heydər Əliyevin siyasi irsinin gücü həm də ondan ibarətdir ki, bu irs yalnız keçmişin siyasi təcrübəsi kimi deyil, Azərbaycanın müasir inkişafının mühüm ideoloji və siyasi dayaqlarından biri kimi öz əhəmiyyətini qoruyur. Onun müəyyən etdiyi dövlətçilik prinsipləri sonrakı mərhələdə ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial inkişafında ardıcıl şəkildə davam etdirilmişdir.
Ulu Öndərin siyasi fəaliyyətini xarakterizə edən əsas keyfiyyətlərdən biri hadisələrin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək və uzunmüddətli nəticələri əvvəlcədən görmək bacarığı idi. O, qərar qəbul edərkən yalnız cari vəziyyəti deyil, gələcək perspektivləri də nəzərə alırdı. Müxtəlif inkişaf modellərinin müsbət cəhətlərini Azərbaycan reallıqlarına uyğunlaşdırmaq, milli maraqlarla beynəlxalq təcrübəni uzlaşdırmaq onun dövlət idarəçiliyi fəlsəfəsinin mühüm xüsusiyyətlərindən idi.
Bu baxımdan Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi liderlik çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Onun siyasi irsi eyni zamanda strateji düşüncə, dövlət idarəçiliyi, milli həmrəylik, iqtisadi inkişaf, hüquqi dövlət quruculuğu və beynəlxalq münasibətlər sahəsində böyük məktəbdir. Onun çıxışlarında və qərarlarında dövlətçilik mənafeyinin hər şeydən üstün tutulması, milli maraqların qorunması və Azərbaycanın gələcəyinə inam xüsusi yer tuturdu.
Ulu Öndərin “Azərbaycan bir müstəqil dövlət kimi öz taleyinin sahibi, öz torpaqlarının sahibi, öz hüquqlarının sahibi olacaq və gələcək firavan həyatını özü quracaqdır” fikri bu gün də dövlətçilik düşüncəsinin mühüm ideya dayaqlarından biri kimi səslənir. Onun “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi dönməzdir, yenilməzdir, sarsılmazdır” fikri isə müstəqilliyin qorunmasının və möhkəmləndirilməsinin milli vəzifə olduğunu bir daha ortaya qoyur.
Heydər Əliyevin siyasi irsində gələcəyə inam xüsusi yer tutur. O, Azərbaycan dövlətinin perspektivlərinə daim nikbin yanaşmış, ölkənin ardıcıl inkişafına imkan verəcək siyasi və iqtisadi zəminin yaradılmasına çalışmışdır. “Biz gələcəyə nikbinliklə baxırıq. Mən Azərbaycanın gələcəyini çox gözəl görürəm” fikri onun dövlətçilik konsepsiyasının mahiyyətini ifadə edən mühüm ideyalardan biridir.
Bu gün Azərbaycan dövlətinin əldə etdiyi siyasi, iqtisadi və sosial nailiyyətlərin tarixi köklərinə nəzər salarkən Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi strateji kursun əhəmiyyəti daha aydın görünür. Çünki müasir və güclü dövlətin qurulması yalnız bir dövrün nəticəsi deyil, ardıcıl dövlətçilik siyasətinin, düzgün müəyyənləşdirilmiş strateji hədəflərin və milli iradənin məhsuludur.
1993-cü il oktyabrın 3-də xalqın iradəsi ilə Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi Azərbaycan tarixində məhz belə uzunmüddətli strateji inkişaf mərhələsinin başlanğıcını qoydu. Bu tarix bir siyasi hadisənin ildönümü olmaqla yanaşı, Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində dönüş nöqtəsinin xatırlanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həmin seçimlə xalq dövlətçilik, sabitlik, milli birlik və inkişaf yoluna öz iradəsini nümayiş etdirdi.
Bu gün Heydər Əliyev irsinə müraciət edərkən əsas məqsəd yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Əsas məqsəd Ulu Öndərin dövlətçilik fəlsəfəsinin mahiyyətini, milli maraqlara söykənən siyasi düşüncəsini, uzaqgörən idarəçilik məktəbini və Azərbaycan dövlətinin gələcəyinə yönəlmiş baxışlarını müasir dövrün tələbləri baxımından dərk etməkdir.
Ulu Öndərin siyasi irsi Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəm təməlləri üzərində yüksələn böyük bir məktəbdir. Bu məktəbin əsas dərsi isə sadə və aydındır: müstəqilliyi qorumaq üçün güclü dövlət, güclü dövlət qurmaq üçün milli birlik, davamlı inkişaf üçün isə uzaqgörən və ardıcıl siyasət lazımdır.
Heydər Əliyevin Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı xidmətlərinin tarixi miqyası məhz bu baxımdan qiymətləndirilməlidir. O, mürəkkəb tarixi mərhələdə dövlətimizi parçalanmaq və məhv olmaq təhlükəsindən xilas etməklə yanaşı, gələcək inkişaf üçün möhkəm siyasi, hüquqi və iqtisadi bünövrə yaratdı. Bu təməl üzərində Azərbaycan öz müstəqilliyini daha da möhkəmləndirən, beynəlxalq mövqelərini gücləndirən və inkişaf yolunda inamla irəliləyən dövlətə çevrildi.
Azərbaycan xalqının Ümummilli Liderə ehtiramının əsas səbəbi də məhz budur: Heydər Əliyevin adı müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşması, milli müstəqilliyin qorunması və dövlətin qüdrətinin yüksəldilməsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Onun siyasi irsi isə zaman keçdikcə öz tarixi əhəmiyyətini daha aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Bu irs Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin mühüm səhifəsi olmaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün də siyasi məsuliyyət, Vətənə sədaqət, milli həmrəylik və dövlətə xidmət nümunəsidir. Ulu Öndərin həyat və fəaliyyətinin ən mühüm nəticəsi isə güclü dövlət ideyasının Azərbaycan xalqının milli düşüncəsində daha da möhkəmlənməsi, müstəqil Azərbaycanın dönməz inkişaf yolunun əsaslarının yaradılmasıdır.
Heydər Əliyevin siyasi irsi zamanın sınağından çıxmış, müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik təməllərinə çevrilmiş böyük bir irsdir. Bu irs dövlət müstəqilliyinin, milli həmrəyliyin, hüquqi dövlət quruculuğunun, iqtisadi tərəqqinin və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun möhkəmləndirilməsi ideyalarını özündə birləşdirir.
Məhz buna görə Ulu Öndər Heydər Əliyevin adı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yalnız böyük dövlət xadimi kimi deyil, müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu və xilaskarı, milli dövlətçilik ideyasının qüdrətli daşıyıcısı kimi əbədi yaşayacaqdır.
Bəhruz MƏMMƏDOV
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,
Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti