Uşaqlar bu gün informasiyanı yalnız dərsliklərdən və müəllimlərdən deyil, sosial şəbəkələrdən, xəbər platformalarından və müxtəlif rəqəmsal mənbələrdən də əldə edirlər. Bu mühitdə saxta xəbərlərin, manipulyativ məzmunların və süni intellektlə hazırlanmış saxta görüntülərin yayılması məktəblərdə media savadlılığının tədrisi məsələsini gündəmə gətirir. Bəs şagirdlərə informasiyanı yoxlamaq, etibarlı mənbəni müəyyənləşdirmək və gördükləri məlumatı tənqidi qiymətləndirmək ayrıca fənn kimi öyrədilməlidirmi?
Mövzu ilə bağlı SİA-ya Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin üzvü, deputat Elnarə Akimova danışıb.
O bildirib ki, media savadlılığı müasir dövrdə məktəblərdə ayrıca fənn kimi tədris olunmalıdır:
“Çünki bu gün uşaqların təhsil aldığı mühit yalnız sinif otağı, dərslik və müəllimlə məhdudlaşmır. Onlar internetdə, sosial şəbəkələrdə, müxtəlif informasiya platformalarında hər gün böyük bir məlumat axını ilə qarşılaşırlar. Bu axının içərisində faydalı biliklərlə yanaşı, yanlış məlumatlar, manipulyativ məzmunlar, saxta xəbərlər, təhqir və zorakılığı təşviq edən materiallar da var. Belə bir şəraitdə uşağa yalnız oxumağı, yazmağı, hesablamağı öyrətmək kifayət etmir. Ona oxuduğu, gördüyü və eşitdiyi informasiyanı anlamağı, təhlil etməyi, həqiqətlə yalanı bir-birindən ayırmağı da öyrətməliyik.
Əslində, media savadlılığı artıq sadəcə texnoloji bacarıq deyil, XXI əsrin zəruri həyat kompetensiyalarından biridir. Bu gün telefon və kompüterdən istifadə etməyi bacaran hər kəs rəqəmsal baxımdan savadlı hesab edilə bilməz. Çünki texnologiyadan istifadə etmək başqa, həmin texnologiyanın təqdim etdiyi informasiyanı düzgün qiymətləndirmək tamam başqa məsələdir. Uşaq qarşısına çıxan xəbərin mənbəyini yoxlamağı, başlığın arxasında hansı məqsədin dayandığını anlamağı, foto və videoların həqiqiliyini müəyyənləşdirməyi bacarmalıdır. Süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış saxta görüntülərin, dəyişdirilmiş səslərin və həqiqətə bənzədilən uydurmaların geniş yayıldığı bir dövrdə bu bacarıqların əhəmiyyəti daha da artır.
Məsələyə yalnız informasiya təhlükəsizliyi prizmasından da baxmaq düzgün olmazdı. Media savadlılığı, eyni zamanda, müstəqil düşüncənin, sağlam mühakimənin və vətəndaş məsuliyyətinin formalaşmasına xidmət edir. Biz uşaqlara hər gördüklərinə inanmağı deyil, sual verməyi, araşdırmağı, müxtəlif mənbələri müqayisə etməyi öyrətməliyik. Çünki tənqidi düşünən insanı manipulyasiya etmək daha çətindir. Bu, həm fərdin intellektual inkişafı, həm də cəmiyyətin informasiya mədəniyyəti baxımından mühüm məsələdir.
Beynəlxalq təcrübə də bu istiqamətin təhsildə xüsusi yer tutduğunu göstərir. UNESCO media və informasiya savadlılığını müasir təhsilin mühüm istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirir. Finlandiya kimi ölkələrdə bu bacarıqlar müxtəlif fənlərə inteqrasiya olunmaqla yanaşı, şagirdlərin gündəlik təlim fəaliyyətində də inkişaf etdirilir. Avropa İttifaqının rəqəmsal təhsil siyasətində də dezinformasiyanın müəyyənləşdirilməsi, informasiya mənbələrinin qiymətləndirilməsi və rəqəmsal məsuliyyət məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilir. Bu təcrübələr göstərir ki, media savadlılığına münasibət artıq əlavə bilik sahəsi kimi deyil, keyfiyyətli təhsilin vacib komponenti kimi formalaşır.
Məncə, Azərbaycanda da bu məsələyə sistemli yanaşmağın vaxtıdır. Media savadlılığının məktəblərdə ayrıca fənn kimi tədrisi məqsədəuyğundur. Lakin burada əsas məsələ yeni bir dərs saatının tədris planına əlavə edilməsi deyil, uşaqlara real həyatda istifadə edə biləcəkləri bilik və bacarıqların aşılanmasıdır. Bu fənn quru nəzəriyyədən ibarət olmamalı, praktiki nümunələr, informasiya təhlili, faktların yoxlanılması, rəqəmsal etik davranış və təhlükəsiz internet istifadəsi üzərində qurulmalıdır.
Şagird bilməlidir ki, sosial şəbəkədə gördüyü hər paylaşım xəbər deyil, çoxsaylı izləyicisi olan hər hesab etibarlı mənbə sayılmır, emosional təsir yaradan hər başlıq isə mütləq həqiqəti əks etdirmir. Eyni zamanda şəxsi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik, müəllif hüquqları, onlayn ünsiyyət mədəniyyəti və kiberzorakılıqla mübarizə də bu tədrisin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Burada müəllimlərin hazırlığı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Media savadlılığını tədris edəcək müəllim özü informasiya mənbələrini qiymətləndirməyi, rəqəmsal alətlərlə işləməyi, süni intellektin imkan və risklərini bilməlidir. Bunun üçün müəllimlərə müvafiq təlimlər keçirilməli, müasir metodik vəsaitlər hazırlanmalı, jurnalistika, informasiya texnologiyaları və təhsil mütəxəssislərinin əməkdaşlığı təmin olunmalıdır.
Ən vacib məqamlardan biri də budur ki, media savadlılığı uşaqlara hansı informasiyanı qəbul etməli olduqlarını diktə etməməlidir. Əksinə, onlara informasiyanı müstəqil şəkildə qiymətləndirmək, müxtəlif baxışları anlamaq və əsaslandırılmış nəticəyə gəlmək bacarığı qazandırmalıdır. Məqsəd hazır qənaətlər formalaşdırmaq deyil, düşünən, araşdıran və məsuliyyətli qərarlar verən şəxsiyyət yetişdirməkdir.
Mənim qənaətimcə, bu gün məktəbdə media savadlılığının tədrisi gələcəyə qoyulan ən vacib intellektual sərmayələrdən biridir. Çünki sabahın cəmiyyəti bu günün şagirdlərinin hansı informasiyanı necə qəbul etməsindən, onu necə təhlil etməsindən və hansı nəticələr çıxarmasından asılı olacaq. Biz uşaqları informasiya əsrinin içərisində böyüdürüksə, onları bu əsrin çağırışlarına da hazırlamalıyıq. Müasir məktəbin vəzifəsi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil, məlumat bolluğu içərisində həqiqəti tapa bilən, düşüncəsini qoruya bilən və biliyini düzgün istiqamətləndirən şəxsiyyət formalaşdırmaqdır”.
Ayşən Vəli