"Uşağın bağçada yaşadığı zorakılığı, təhqiri və ya bullinqi valideynindən gizlətməsi ilk baxışdan biz böyüklərə qəribə görünə bilər. Düşünürük ki, uşaq incidilibsə, ilk işi gəlib valideyninə danışmaq olmalıdır. Amma uşağın düşüncə sistemi böyüklərinki kimi işləmir və xüsusilə məktəbəqədər yaşda uşaq başına gələn hadisəni hər zaman özünə qarşı zorakılıq kimi tanıya və adlandıra bilmir". Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında İngla Kids and Preschool-un direktor müavini,Uşaq və Yeniyetmə psixoloqu Aysu Həsənzadə deyib.
Onun sözlərinə görə, bəzən ona qışqırılır, alçaldılır, qorxudulur, kobud şəkildə tutulur və ya başqa uşaqlar tərəfindən davamlı sıxışdırılır, amma uşaq bunu sadəcə müəllimin əsəbiləşməsi, özünün sözə baxmaması və ya uşaqların onunla oynamaması kimi qəbul edir: "Yəni susmağın səbəbi həmişə sirr saxlamaq deyil, bəzən uşaq özü də yaşadığının nə olduğunu tam anlamır.
Uşaqların zorakılıq haqqında danışmasına mane olan amilləri araşdıran elmi tədqiqatlarda da hadisəni zorakılıq kimi tanımamaq, utanmaq, özünü günahlandırmaq, böyüklərin inanmayacağından və hadisəni danışdıqdan sonra baş verəcəklərdən qorxmaq əsas maneələr sırasında göstərilir.
Burada valideynlərin bilməli olduğu çox vacib bir məqam var. Uşaq bəzən anasının və ya atasının ona inanmayacağını düşündüyü üçün deyil, valideyninin çox pis olacağından, əsəbiləşəcəyindən və vəziyyətin daha da böyüyəcəyindən qorxduğu üçün də susur. Yəni uşaq bəzən özünü qorumaqla yanaşı, valideynini də qorumağa çalışır.
Digər maraqlı məsələ budur ki, bağça yaşında müəllim və tərbiyəçi uşaq üçün sadəcə bir işçi deyil, avtoritet fiqurudur. Uşaq böyüyün haqlı olduğunu çox asanlıqla qəbul edə bilər. Əgər ona davamlı şəkildə pis uşaq olduğu, özünün müəllimi əsəbiləşdirdiyi və ya baş verənlərə öz davranışının səbəb olduğu hiss etdirilirsə, bir müddət sonra uşaq hadisəni “mənə pis davrandılar” şəklində deyil, “mən pis olduğum üçün belə oldu” şəklində qəbul edə bilər.
Məhz bu nöqtədə zorakılığın ən təhlükəli tərəflərindən biri ortaya çıxır. Uşaq başqasının ona qarşı davranışını öz dəyərinin göstəricisi hesab etməyə başlayır.
Elmi məlumatlarda psixoloji zorakılığın yalnız fiziki cəza olmadığı, alçaltma, ələ salma, təhdid, qorxutma, rədd etmə və davamlı dəyərsizləşdirmənin də uşağa qarşı emosional zorakılığın formaları olduğu göstərilir. Uşaqlıqda bu cür münasibətlə qarşılaşmaq psixi sağlamlıq, sosial və emosional inkişaf və sonrakı münasibətlərlə əlaqəli uzunmüddətli nəticələr yarada bilər.
Buna görə də belə hadisənin təsirini yalnız uşağın həmin gün qorxması və ağlaması səviyyəsində qiymətləndirmək doğru olmaz. Təkrarlandıqda uşağın beynində müəyyən münasibət qaydaları formalaşa bilər. Etiraz etməyin təhlükəli olduğunu, böyüklərə hər zaman güvənməyin mümkün olmadığını, incidildiyi zaman susmalı olduğunu öyrənə bilər.
Mən bunu gələcək münasibətlər baxımından xüsusilə vacib hesab edirəm, çünki uşaq münasibətlərdə sərhəd qoymağı da uşaqlıqdan öyrənir. Əgər onun etirazı davamlı şəkildə nəzərə alınmırsa, hissləri kiçildilirsə və güc sahibi olan şəxsin kobud davranışı normal kimi təqdim edilirsə, gələcəkdə sağlam və qeyri-sağlam münasibət arasındakı sərhədi ayırd etmək onun üçün daha çətin ola bilər.
Bu, mütləq həmin uşağın gələcəkdə münasibət problemi yaşayacağı demək deyil. Burada söhbət riskin artmasından gedir. Araşdırmalar uşaqlıqda zorakılığa məruz qalmanın sonrakı dövrlərdə emosional çətinliklər, narahatlıq, depressiv simptomlar, özünə münasibətdə problemlər və yenidən zorakılığa məruz qalma riski ilə əlaqəli ola bildiyini göstərir.
Problemin miqyasını anlamaq üçün bir rəqəm də diqqət çəkir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına əsasən, dünyada 2–17 yaş arasında bir milyarda qədər uşaq bir il ərzində fiziki, cinsi və ya emosional zorakılıq və yaxud laqeyd münasibətlə qarşılaşır. Bu rəqəm konkret olaraq bağçalardakı zorakılığın statistikası deyil, ümumilikdə uşağa qarşı zorakılığın nə qədər geniş yayılmış problem olduğunu göstərir.
Valideyn üçün isə ən vacib siqnal həmişə uşağın açıq şəkildə başına gələnləri danışması olmur. Bəzən uşaq heç nə danışmır, amma davranışı danışmağa başlayır.
Səhərlər bağçaya getmək istəməmək, əvvəllər sevdiyi müəllimdən qəfil çəkinmək, səbəbsiz görünən qarın və ya baş ağrıları, gecə yuxusunun dəyişməsi, yenidən daha kiçik yaşa uyğun davranışların yaranması, oyunda oyuncaqları cəzalandırmaq, əvvəllər istifadə etmədiyi sərt ifadələri təkrarlamaq, həddindən artıq itaətkarlaşmaq və ya əksinə, aqressivləşmək bizə nəyinsə dəyişdiyini göstərə bilər.
Bunların heç biri təkbaşına zorakılığın sübutu deyil, amma qəfil və davamlı davranış dəyişikliyi mütləq diqqətlə araşdırılmalıdır.
Ən böyük səhvlərdən biri isə uşağı dərhal sorğuya çəkməkdir. “Səni kim vurdu?”, “Müəllim sənə nə etdi?”, “Niyə indiyə qədər deməmisən?” kimi ardıcıl və yönləndirici suallar uşaqda danışmağı deyil, yenidən susmağı gücləndirə bilər.
Araşdırmalar uşağın danışmasını asanlaşdıran əsas amillərdən birinin güvəndiyi böyüyün onu mühakimə etmədən dinləməsi, emosional dəstək göstərməsi və danışmaq üçün təhlükəsiz şərait yaratması olduğunu göstərir.
Ona görə valideynlərə bir şeyi xüsusilə vurğulamaq istəyərdim. Uşağınızın sizinlə hər şeyi danışmasını istəyirsinizsə, yalnız böyük bir hadisə baş verdikdə verdiyiniz reaksiyaya deyil, gündəlik həyatda onun kiçik səhvlərinə necə reaksiya verdiyinizə də baxın.
Uşaq sizə güvənməyi böyük hadisə baş verəndə öyrənmir, bunu hər gün kiçik hadisələrdə öyrənir. Stəkanı sındıranda, kimləsə dalaşanda, səhv edəndə və ya sizə xoş gəlməyən bir həqiqəti danışanda aldığı reaksiya onun beynində sizin yanınızın nə qədər təhlükəsiz olduğu haqqında məlumat yaradır.
Sabah daha ciddi bir hadisə baş verdikdə sizə gəlib-gəlməyəcəyini də çox vaxt məhz bu kiçik təcrübələr müəyyən edir.
Əslində uşağın zorakılıq haqqında danışmasını təmin edən ən güclü qoruyucu amillərdən biri onun həyatında nə baş verirsə versin, danışdığı zaman əvvəlcə dinlənəcəyini bildiyi etibarlı bir böyüyün olmasıdır".