Süni intellekt və vaxtın idarə edilməsi haqqında danışarkən çox vaxt əsas diqqət “AI mənə nə qədər vaxt qazandıra bilər?” sualına yönəlir. Həqiqətən də ChatGPT, Gemini, Claude və digər süni intellekt alətləri mətn hazırlamaq, məlumatları ümumiləşdirmək, ideyalar yaratmaq və gündəlik tapşırıqları sürətləndirmək baxımından böyük imkanlar təqdim edir. Lakin vaxtın səmərəli idarə edilməsi yalnız işi daha tez bitirmək demək deyil.
Bəzən ən düzgün strategiya daha az vaxt sərf etmək yox, vaxtı daha vacib və daha dəyərli fəaliyyətlərə yönəltməkdir. Məsələn, tələbə imtahana hazırlaşarkən çətin bir mövzu ilə qarşılaşır. O, süni intellektə “Bu sualın cavabını yaz” deyə bilər. AI cavabı bir neçə saniyə ərzində təqdim edəcək. Tələbə isə tapşırığı tez tamamlayacaq. Lakin bu yanaşma onun mövzunu həqiqətən başa düşdüyü anlamına gəlmir.
Bunun əvəzinə tələbə AI-dan belə istifadə edə bilər: “Bu mövzunu mənə sadə dillə izah et”, “Gündəlik həyatdan üç nümunə göstər”, “Mənə bu mövzu ilə bağlı beş praktiki sual hazırla”, “Cavablarımı yoxla və səhvlərimi izah et”. Bu zaman süni intellekt tələbənin əvəzinə düşünmür. Əksinə, tələbənin düşünməsi üçün əlavə imkan yaradır.
Məsələn, dil öyrənərkən
Tutaq ki, bir şəxs ingilis dilində Present Perfect zamanını öyrənir və mövzunu tam başa düşmür. AI-dan sadəcə qaydanı soruşmaq əvəzinə, ondan mərhələli şəkildə istifadə etmək mümkündür.
Əvvəlcə AI-dan qaydanı sadə dildə izah etməsi istənilir. Daha sonra gündəlik danışıqdan nümunələr təqdim olunur. Ardınca həmin şəxs öz cümlələrini yazır və AI-dan yalnız səhvləri göstərməsini xahiş edir. Son mərhələdə isə AI yeni tapşırıqlar hazırlayır.
Beləliklə, əvvəlcə 10 dəqiqəyə hazır cavab almaq mümkün olduğu halda, insan 30–40 dəqiqə ərzində mövzunu daha dərindən öyrənə bilər. İlk baxışda bu, vaxt itkisi kimi görünə bilər. Əslində isə həmin əlavə vaxt gələcəkdə eyni mövzunu yenidən öyrənmək ehtiyacını azalda bilər.
İş həyatında AI-dan necə istifadə etmək olar?
Peşəkar fəaliyyət zamanı da eyni prinsip keçərlidir. Məsələn, PR mütəxəssisi yeni kommunikasiya kampaniyası hazırlayır. O, AI-dan birbaşa “Mənə kampaniya planı hazırla” deyə bilər. Nəticədə hazır mətn və plan əldə olunur.
Lakin daha effektiv yanaşma belə ola bilər:
əvvəlcə kampaniyanın məqsədini müəyyənləşdirmək;
hədəf auditoriyanı təhlil etmək;
əsas mesajları formalaşdırmaq;
mümkün riskləri müəyyən etmək;
müxtəlif kommunikasiya kanallarını müqayisə etmək;
AI-dan alternativ ideyalar istəmək;
sonda insan tərəfindən ən uyğun variantı seçmək.
Məsələn, xəstəxananın maarifləndirici kampaniyası hazırlanırsa, AI-dan “10 sosial media postu yaz” demək mümkündür. Amma daha faydalı yanaşma “Bu kampaniyanın məqsədi nə olmalıdır?”, “Pasiyentlərin hansı sualları ola bilər?”, “Hansı mesaj yanlış başa düşülə bilər?”, “Hansı kommunikasiya kanalı hansı auditoriya üçün daha uyğundur?” kimi suallar üzərində işləməkdir.
Bu halda AI sadəcə mətn generatoru deyil, düşünmə prosesinə dəstək verən alətə çevrilir.
Məsələn, məqalə yazarkən
AI-dan istifadə edən şəxs məqalənin bütün mətnini bir neçə saniyəyə hazırlada bilər. Lakin hazır mətni olduğu kimi qəbul etmək əvəzinə, əvvəlcə mövzu üzrə öz fikirlərini formalaşdırmaq daha faydalıdır.
Məsələn, “Süni intellekt və vaxtın idarə edilməsi” mövzusunda məqalə yazan şəxs əvvəlcə öz təcrübəsindən üç nümunə qeyd edə bilər:
AI ilə məlumat axtarışının sürətlənməsi;
mətnlərin redaktəsinə sərf olunan vaxtın azalması;
mürəkkəb mövzuların müxtəlif üsullarla izah etdirilməsi.
Daha sonra AI-dan bu fikirləri strukturlaşdırmaq, çatışmayan məqamları göstərmək və alternativ yanaşmalar təklif etmək üçün istifadə etmək olar. Belə olduqda məqalənin əsas düşüncəsi insan tərəfindən formalaşdırılır, AI isə həmin düşüncəni inkişaf etdirməyə kömək edir.
AI-dan “müəllim” kimi istifadə etmək
Süni intellektin ən faydalı istifadələrindən biri onu şəxsi öyrənmə köməkçisinə çevirməkdir.
Məsələn, bir şəxs PR sahəsində yeni mövzu öyrənir. O, AI-dan “PESO modeli nədir?” soruşa bilər. Lakin bununla kifayətlənmək lazım deyil.
Daha effektiv öyrənmə üçün belə bir ardıcıllıq qurmaq olar:
1. İzah: “PESO modelini sadə dildə izah et.”
2. Nümunə: “Səhiyyə müəssisəsi üçün PESO modelinə nümunə göstər.”
3. Tətbiq: “Mənə hipotetik kampaniya ver və PESO modelini özüm tətbiq edim.”
4. Yoxlama: “Cavabımı yoxla və səhvlərimi izah et.”
5. Dərinləşdirmə: “Bu mövzuda daha çətin bir tapşırıq hazırla.”
Beləliklə, AI sadəcə məlumat verən sistem deyil, insanın öyrənmə prosesində iştirak edən interaktiv vasitəyə çevrilir.
“Hazır cavab” və “öyrənmə” arasındakı fərq
Burada mühüm fərq var: tapşırığı yerinə yetirmək və nəyisə öyrənmək eyni şey deyil.
Məsələn, tələbə esse yazmalıdır. AI-dan hazır esse istəsə, tapşırıq qısa müddətdə başa çata bilər. Lakin tələbə həmin mövzu haqqında düşünməyə, arqument qurmağa və yazı bacarığını inkişaf etdirməyə daha az vaxt ayırmış olur.
Əgər tələbə əvvəlcə öz planını hazırlasa, sonra AI-dan arqumentlərini yoxlamasını, əks fikirlər təqdim etməsini və strukturla bağlı tövsiyələr verməsini istəsə, daha çox vaxt sərf edə bilər. Amma bu proses onun yazı və analitik düşünmə bacarıqlarının inkişafına xidmət edir.
AI ilə “daha çox vaxt” qazanmaq
Burada müəyyən paradoks yaranır. AI bir tərəfdən vaxtımıza qənaət edir, digər tərəfdən isə bizə həmin vaxtı daha faydalı fəaliyyətlərə sərf etmək imkanı verir.
Məsələn, bir PR mütəxəssisi məlumatların ilkin emalına 2 saat əvəzinə 30 dəqiqə sərf edə bilər. Qalan 1,5 saatı isə kampaniyanın strategiyasını düşünməyə, auditoriyanı daha yaxşı anlamağa, yaradıcı ideyalar hazırlamağa və komanda ilə müzakirə aparmağa yönəldə bilər.
Burada əsas qazanc sadəcə “1,5 saat boş vaxt” deyil. Əsas qazanc insanın öz bacarıqlarını və peşəkar düşüncəsini tələb edən fəaliyyətlərə daha çox vaxt ayıra bilməsidir.
AI-dan istifadə zamanı özümüzə hansı sualları verməliyik?
Süni intellektdən istifadə etməzdən əvvəl və sonra bir neçə sual vermək faydalıdır:
Mən bu alətdən işi mənim əvəzimə görməsi üçün istifadə edirəm?
Yoxsa mövzunu daha yaxşı başa düşmək üçün?
Hazır cavabı qəbul edirəm, yoxsa onu təhlil edirəm?
AI-nın verdiyi məlumatı yoxlayıram?
Bu proses mənim hansı bacarığımı inkişaf etdirir?
AI mənə vaxt qazandırdıqda həmin vaxtı nəyə sərf edirəm?
Bu suallar AI-dan daha şüurlu istifadə etməyə kömək edir.
Vaxtın idarə edilməsində yeni yanaşma
Ənənəvi vaxt idarəetməsində əsas məqsədlərdən biri tapşırıqları mümkün qədər səmərəli və sürətli yerinə yetirməkdir. Süni intellekt dövründə isə buna başqa bir prinsip əlavə olunur:
“Vaxtı yalnız qənaət etmək üçün deyil, daha dəyərli fəaliyyətlərə yönəltmək üçün idarə et.”
Əgər AI bizə bir hesabatın ilkin variantını daha tez hazırlamağa kömək edirsə, qənaət etdiyimiz vaxtı həmin hesabatı daha dərindən təhlil etməyə sərf edə bilərik. Əgər AI mövzunun əsas məqamlarını ümumiləşdirirsə, biz əlavə vaxtı həmin məlumatları müqayisə etməyə və nəticə çıxarmağa ayıra bilərik. Əgər AI bizə praktiki tapşırıqlar hazırlayırsa, həmin tapşırıqları özümüz həll etməklə biliklərimizi möhkəmləndirə bilərik.
Süni intellektdən səmərəli istifadə etmək yalnız “daha tez bitirmək” demək deyil. Bəzən AI-nın yaratdığı vaxt üstünlüyündən istifadə edərək daha çox düşünmək, daha çox məşq etmək, daha çox sual vermək və mövzunu daha dərindən öyrənmək daha faydalıdır.
Əsas məqsəd AI-nın bizim yerimizə düşünməsi deyil. Əksinə, süni intellektdən istifadə edərək öz düşünmə, öyrənmə, yaradıcılıq və qərarvermə bacarıqlarımızı gücləndirməkdir. Ona görə də AI və vaxtın idarə edilməsinə belə yanaşmaq olar: məqsəd həmişə daha az vaxt sərf etmək deyil; məqsəd sahib olduğumuz vaxtdan daha çox dəyər əldə etməkdir.
Dilarə Zamanova