Ayın əvvəlində maaş karta köçür. Bir neçə gün insanın içində rahatlıq olur. Sonra ödənişlər başlayır. Ev xərcləri, yolpulu, ərzaq, kommunal ödənişlər, gündəlik ehtiyaclar... Ayın ortasına çatanda hesabdakı rəqəm artıq əvvəlki kimi görünmür. Ayın sonuna doğru isə insan xərclərini yox, nələrdən imtina edə biləcəyini düşünməyə başlayır.
Ən maraqlısı budur ki, pul azaldıqca həyatımızdan çıxardığımız şeylərin hamısı eyni dəyərdə olmur. Bəzən ilk növbədə lüks hesab etdiyimiz şeylər gedir. Sonra rahatlıq. Daha sonra isə insanın özünə ayırdığı vaxt və imkanlar.
Bir müddət çöldə yeməkdən imtina edirik. Sonra dostlarla görüşləri azaldırıq. Yeni paltar almağı təxirə salırıq. Kino, kitab, səyahət, hobbi və başqa xərclər gözləməyə başlayır. Bunların heç biri həyati ehtiyac deyil. Amma həyat yalnız həyati ehtiyaclardan ibarət də deyil.
İnsan yalnız yemək, işləmək, yatmaq və yenidən işləmək üçün yaşamır.
Maddi sıxıntı uzandıqca insanın seçimləri də daralır. Əvvəllər “bu ay etmərəm” dediyimiz şeylər zamanla “artıq buna ehtiyac yoxdur” düşüncəsinə çevrilə bilər. Əslində ehtiyac yox olmayıb. Sadəcə büdcə imkan vermir.
Bəzən ən əvvəl rahatlıqdan imtina edirik. Daha ucuz məhsul seçirik, daha uzun məsafəni piyada gedirik, ehtiyacımız olan əşyanı yenisi ilə əvəz etmirik. Bunların hər biri ayrıca baxanda kiçik qərardır. Amma aylarla davam etdikdə insanın gündəlik həyatının keyfiyyətini dəyişir.
Sonra sosial həyat azalır.
Bir dost “gəl görüşək” deyir, amma insan hesablayır ki, görüşə getmək üçün yolpulu, yemək və başqa xərclər olacaq. “Bu həftə işim çoxdur” deyib görüşü təxirə salır. Bir dəfə belə olur, sonra ikinci dəfə. Bir müddət sonra əlaqələr əvvəlki kimi olmur.
Maddi çətinliyin ən görünməyən tərəflərindən biri də budur. İnsan bəzən puluna qənaət edərkən həyatındakı münasibətlərə də məsafə qoyur.
Daha sonra insan özünə ayırdığı xərcləri azaltmağa başlayır. Həkimə getmək təxirə salınır. İstirahət gözləyir. Özünə lazım olan bir şeyi almaq “gələn ay”a qalır. İnsan ailəsinin və evin ehtiyaclarını önə çəkir, öz ehtiyaclarını isə sona saxlayır.
Bu davranış qısa müddətdə başa düşüləndir. Amma uzun müddət davam etdikdə insanın öz həyatındakı payı getdikcə azalır.
Maddi sıxıntının başqa bir tərəfi də seçimlərin azalmasıdır. Eyni gəlirlə əvvəl edə bildiyimiz bir çox şeyi qiymətlər dəyişdikcə edə bilmirik. Burada məsələ yalnız daha az alış-veriş etmək deyil. Söhbət həyat tərzinin dəyişməsindən gedir.
İnsan əvvəlcə daha az alır.
Sonra daha az gedir.
Daha az görüşür.
Daha az istirahət edir.
Bir müddət sonra isə bunların hamısına alışır.
Ən təhlükəli tərəf də məhz budur. İnsan bəzən nədən imtina etdiyini unutmağa başlayır. Əvvəllər həyatının adi hissəsi olan bir şey sonradan ona artıq ehtiyac kimi görünür.
Halbuki insanın büdcəsi azala bilər, amma ehtiyacları yalnız maddi ehtiyaclardan ibarət deyil. İnsanın istirahətə, sosial münasibətlərə, mədəni həyata, şəxsi inkişafına və özünə ayırdığı vaxta da ehtiyacı var.
Pul çatmayanda hər şeydən bir az azaltmaq mümkün deyil. Bəzən seçim etmək məcburiyyətində qalırıq. Əsas məsələ isə bu seçimlərin insanın həyatında hansı iz buraxdığını görməkdir.
Çünki yoxsulluq və ya maddi çətinlik yalnız boşalan pul kisəsi ilə ölçülmür. Bəzən onun ən böyük izi insanın artıq edə bilmədiyi şeylərdə görünür.
Bir vaxtlar həftəsonunu səbirsizliklə gözləyən insan həmin gün də işləyir.
Dostları ilə görüşən insan görüşləri təxirə salır.
Özünə vaxt ayıran insan hər şeyi “sonra”ya saxlayır.
Və bir müddət sonra məsələ yalnız pul olmur.
İnsan həyatını da qənaət rejiminə keçirir.
Bəlkə də pul çatmayanda ilk növbədə həyatımızdan çıxardığımız şeylərə diqqətlə baxmaq lazımdır. Çünki həmin siyahı yalnız xərclərimizi yox, həyatımızda nəyə nə qədər dəyər verdiyimizi də göstərir.
Pul azala bilər.
Amma insan öz həyatından o qədər çox şey çıxarmamalıdır ki, sonda qənaət etdiyi həyatın özünə çevrilsin.