...Orta əsr alimi Əbu ər-Rayhan əl-Biruni ilə müasir sosiologiyanın banisi Maks Veberin (Alman sosioloqu, filosofu, tarixçisi, siyasi iqtisadçısı-A.B.) tədqiqatları arasındakı oxşarlıqlar Hindistan cəmiyyətinin və kasta sisteminin öyrənilməsi tarixinə yeni bir baxışa səbəb olur.
Əl-Biruninin Veberə mümkün təsiri məsələsini türk sosioloqu və professor Mustafa Orçan "Əbu ər-Rayhan Məhəmməd ibn Əhməd əl-Birunidə Maks Veberdən əvvəl kasta sistemi" məqaləsində qaldırır.
SİA-nın əldə etdiyi məlumata görə, Orçan Veberin qəti şəkildə əl-Biruninin ideyalarını mənimsədiyini iddia etmir. Lakin xronologiya, yanaşmalarındakı oxşarlıqlar və orta əsr aliminə istinadların olmaması bu sualı qaldırmağa imkan verir.
Əl-Biruni Hindistanı Veberdən təxminən doqquz əsr əvvəl araşdırmışdır.
Əl-Biruni Hindistan haqqında məşhur əsərini təxminən 1030-cu ildə tamamlamışdır.
Xarici cəmiyyətləri kənardan təsvir edən bir çox tədqiqatçıdan fərqli olaraq, o, birbaşa Hindistan mədəniyyətini öyrənməyə çalışmışdır.
Alim sanskrit dilini öyrənmiş, hind alimləri ilə ünsiyyət qurmuş, dini mətnləri öyrənmiş və ölkənin bölgələri arasındakı fərqləri qeyd etmişdir.
Əsərində o, kasta sistemini ətraflı şəkildə təsvir etmişdir - Brahmanlardan və Kşatriyalardan tutmuş Vaişyalara, Şudralara və kasta iyerarxiyasından kənar qruplara qədər. Eyni zamanda, əl-Biruni kastanı sadəcə sosial status sistemi kimi deyil, daha çox şey kimi görürdü.
O, bunu peşələr, əmək bölgüsü, evlilik, pəhriz, yaşayış yeri və insanlar arasında gündəlik münasibətlərlə əlaqələndirirdi. Əslində, o, sosiologiyanın elmi bir fənn kimi ortaya çıxmasından çox əvvəl Hindistanda din, sosial struktur, peşəkar fəaliyyət və sosial normalar arasındakı əlaqəni araşdırdı.
Veber nə yazırdı?
Təxminən doqquz əsr sonra Maks Veber 1916-1917-ci illərdə nəşr olunmuş "Hinduizm və buddizm" əsərində Hindistan cəmiyyətinə müraciət etmişdir. Veber həmçinin kasta sistemini din, iqtisadiyyat və sosial quruluşla əlaqəli şəkildə araşdırmışdır. O, kasta və peşələr, sosial status, dini saflıq, nikah, pəhriz və gündəlik qarşılıqlı əlaqə qaydaları arasındakı əlaqəyə diqqət çəkmişdir.
Orçan ən təəccüblü oxşarlıqları məhz burada tapır. Hər iki tədqiqatçı kasta iyerarxiyasını peşələrin bölgüsü, nikah və ümumi yeməklərə qoyulan məhdudiyyətlər, insanların "təmiz" və "natəmiz" bölünməsi və dini normaların sosial nizama təsiri ilə əlaqələndirmişdir.
Lakin, onların tədqiqatları arasında əhəmiyyətli fərqlər var. Əl-Biruni Hindistan cəmiyyətinə vahid şəkildə yanaşmışdır - sosial quruluşa əlavə olaraq, o, coğrafiya, din, astronomiya, riyaziyyat, hüquq, təqvim və gündəlik həyatı da öyrənmişdir. Lakin Veber kasta sistemini əsasən dini inancların iqtisadi davranışa və kapitalizmin inkişafına təsiri vasitəsilə araşdırmışdır.
Veber əl-Biruni haqqında məlumatlı ola bilərdimi?
…Əsas sual budur. Veber Hindistana səfər etməyib və Sanskrit dilini öyrənməyib. Onun əsəri müqəddəs mətnlərə, hüquqi ədəbiyyata, statistik materiallara və Hindistanın Avropa tədqiqatlarına əsaslanırdı.
Əl-Biruni isə əksinə olaraq Hindistanda mövcud idi və cəmiyyəti daxildən araşdırırdı. Lakin əl-Biruninin kitabı Veberin tədqiqatının ortaya çıxmasından çox əvvəl Avropa akademik dairələrinə məlum idi.
Alman şərqşünası Edvard Zaxau Hindistan və onun ingilis dilinə tərcüməsi haqqında əsərini 1887-1888-ci illərdə nəşr etdirib.
Veber 1916-cı ildə Hindistanı öyrənməyə başlayanda əl-Biruninin kitabı Avropada təxminən otuz ildir ki, elmi dövriyyədə idi.
Zaxau da naməlum alim deyildi. O, Berlin Universitetində işləyirdi və dövrünün aparıcı alman şərqşünaslarından biri hesab olunurdu.
Bu, sual doğurur: Veber həqiqətən əl-Biruninin əsərlərindən xəbərsiz ola bilərdimi? Hələlik qəti cavab yoxdur.
Birbaşa borclanmadan bilik ötürülməsi tarixinə qədər…
..Orçan vurğulayır ki, təkcə tematik oxşarlıqlar Veberi plagiatda ittiham etmək üçün kifayət deyil. Fikirlər dolayı yolla, bir kitabdan digərinə ötürülə bilərdi.
Əl-Biruninin biliyi Avropa Hind ədəbiyyatına, sonra tədqiqatçıların əsərlərinə və müstəmləkə administrasiyasının hesabatlarına və yalnız bundan sonra Avropa sosioloqlarının elmi əsərlərinə yol tapa bilərdi.
Belə bir halda, orijinal mənbə itirilə və ya unudula bilərdi. Buna görə də, Veberin əl-Birunini birbaşa oxuduğunu iddia etməzdən əvvəl onun şəxsi qeydlərini, yazışmalarını, kitabxana mənbələrini və müraciət etdiyi Hindistan haqqında ədəbiyyatı araşdırmaq lazımdır.
Başqa bir ehtimal isə əl-Biruninin ideyalarının tədricən Avropa elmi ənənəsinə daxil olması, lakin onun adı bilik ötürülməsi zəncirindən itməsi ola bilərdi.
Kasta sistemini ilk dəfə kim öyrənib?
Bu sual bir alimin digərinə mümkün təsirindən kənara çıxır. Elm tarixi uzun müddətdir ki, əsasən Avropa akademik ənənəsi ilə formalaşıb. Nəticədə, Avropa elminin yaranmasından çox əvvəl digər sivilizasiyalarda edilən kəşflər elmi düşüncənin ümumi tarixində öz yerini tutmamış ola bilər.
Əl-Biruni Veberdən təxminən min il əvvəl Hindistan cəmiyyətini araşdırıb. O, onun dilini öyrənib, yerli intellektual icmanın nümayəndələri ilə ünsiyyət qurub və sosial institutları ətraflı təsvir edib. Bu o demək deyil ki, Veber öz töhfəsini verməyib. O, kasta sistemini sosioloji nəzəriyyəsi çərçivəsində yenidən şərh edib, onu sosial status, dini etika, iqtisadi davranış və kapitalizmin inkişafı ilə əlaqələndirib. Lakin, mövcud bir mövzunu inkişaf etdirmək mütləq onun orijinal kəşfi demək deyil.
Sual açıq qalır...
Orçanın tədqiqatının əhəmiyyəti Veberi plagiatçı elan etmək deyil, Avropa sosial elmlərinin mənbələrini daha yaxından araşdırmağın vacibliyini vurğulamaqdır.
Əgər Veber həqiqətən də əl-Biruninin əsərlərindən xəbərsiz idisə, Hindistan haqqında ən əhəmiyyətli klassik əsərlərdən birinin niyə onun tədqiqat sahəsindən kənarda qaldığı sualı yaranır.
Əgər o, əl-Biruninin əsərləri ilə tanış idisə və onun ideyalarından istifadə edirdisə, lakin mənbəni göstərmirdisə, bu, ayrıca tarixi və akademik araşdırma tələb edərdi.
Nəhayət, üçüncü bir ehtimal var: əl-Biruninin ideyaları digər tədqiqatçılar vasitəsilə Avropa Hindologiyasına daxil ola və yenidən işlənmiş formada Veberin əsərlərinə yol tapa bilərdi. Buna görə də, bu gün əsas sual ittihamdan daha çox tədqiqat problemi kimi səslənir: Maks Veber əl-Birunini nə dərəcədə tanıyırdı və orta əsr müsəlman aliminin biliyi Avropa sosioloji düşüncəsinin formalaşmasına necə təsir göstərə bilərdi?
Bu sualın cavabı mənbələrin daha da öyrənilməsini tələb edir. Lakin iki mütəfəkkirin əsərlərinin müqayisəsinin özü göstərir ki, sosial elmlərin tarixi onun Avropalı qurucuları haqqında adi hekayədən daha mürəkkəb və müxtəlif ola bilər.
Əli Babayev