Son günlər Azərbaycanda əmək bazarı, rəqəmsal bacarıqlar və insan kapitalı məsələləri yenidən gündəmə gəlib. “Baku ID 2026” çərçivəsində keçirilən “Azərbaycan Bacarıqlar Akseleratoru” müzakirəsində əmək bazarındakı bacarıq boşluqları, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal və yaşıl bacarıqların inkişafı xüsusi diqqət mərkəzində olub. Rəsmi məlumatda həmçinin ömürboyu öyrənmə və işçi qüvvəsinin mobilliyi kimi məsələlər vurğulanıb.
Məsələ artıq yalnız “hansı peşəyə tələbat var?” sualından ibarət deyil. Daha maraqlı dəyişiklik ondan ibarətdir ki, işəgötürənin namizəd haqqında təsəvvürünü yalnız diplom, ixtisas və iş stajı deyil, real bacarıqlar formalaşdırmağa başlayır. Bu isə həm universitetlər, həm peşə təhsili, həm də artıq işləyən insanlar üçün yeni vəziyyət yaradır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Azərbaycanın 2026–2028-ci illər üzrə rəqəmsal inkişaf fəaliyyət planında da İKT, süni intellekt və informasiya təhlükəsizliyi üzrə bilik və bacarıqların artırılması ayrıca istiqamət kimi müəyyənləşdirilib. Sənəddə ixtisaslı kadr çatışmazlığı və artan kibertəhlükəsizlik riskləri də mövcud problemlər sırasında göstərilir.
Bu dəyişiklik xüsusilə gənclər üçün maraqlı paradoks yaradır. Bir tərəfdən universitet diplomu əmək bazarına giriş üçün mühüm baza olaraq qalır. Digər tərəfdən, yalnız diplomun özü insanın konkret işi yerinə yetirə bildiyini göstərmir. Məsələn, rəqəmsal mühitdə çalışan şəxsdən məlumatla işləmək, süni intellekt alətlərindən istifadə, kibertəhlükəsizlik qaydalarını anlamaq, yeni proqramlara uyğunlaşmaq və daim öyrənmək tələb oluna bilər.
Deməli, gələcəyin əmək bazarında əsas sual “Nə bitirmisən?” deyil, getdikcə daha çox “Nə edə bilirsən?” olacaq.
Bu dəyişiklik yalnız gənclərə aid deyil. 35-40 yaşlarında olan və uzun müddət eyni peşədə çalışan insanlar da yeni bacarıqlar qazanmaq məcburiyyətində qala bilərlər. Çünki texnologiyanın tətbiqi bir çox sahədə işin özünü tamamilə yox etməsə də, işçinin həmin işi görmə formasını dəyişir.
Məsələn, əvvəllər yalnız müəyyən texniki əməkdaşın görə bildiyi məlumat emalı, sənədlərin hazırlanması, hesabatların ilkin təhlili və digər rutin proseslərin bir hissəsi artıq rəqəmsal alətlərlə daha sürətli həyata keçirilə bilir. Bu halda işçinin üstünlüyü həmin işi mexaniki şəkildə görməsində deyil, nəticəni düzgün qiymətləndirməsində, səhvi müəyyənləşdirməsində və texnologiyadan məqsədyönlü istifadə etməsində ortaya çıxır.
Bu səbəbdən Azərbaycanda qarşıdakı illərin əsas məsələlərindən biri bacarıqla diplom arasındakı fərqin necə aradan qaldırılacağıdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin əmək bazarı üzrə 2026-cı ildə yenilənmiş məlumat bazasında məşğulluq, əməkhaqqı, peşə hazırlığı və digər göstəricilər ayrıca izlənilir. Bu da əmək bazarının artıq yalnız iş yerlərinin sayı ilə deyil, işçi qüvvəsinin keyfiyyəti və hazırlığı ilə birlikdə qiymətləndirilməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Digər tərəfdən, Dövlət Məşğulluq Agentliyinin sentyabr-oktyabr aylarında müxtəlif şəhər və rayonlarda keçirəcəyi “PeşəFest 2026” çərçivəsində kibertəhlükəsizlik, IoT, UI/UX dizayn, SƏTƏM, uçuş mühəndisliyi, tibb bacısı, geyim dizaynı və digər istiqamətlərin təqdim olunması əmək bazarında tələb olunan bacarıqların necə şaxələndiyini göstərən nümunələrdəndir.
Burada daha böyük bir sual ortaya çıxır: Azərbaycan təhsil sistemi insanlara diplom almağı, yoxsa əmək bazarında real dəyər yaratmağı öyrətməlidir?
Əslində bunlar bir-birinə alternativ deyil. Universitet və diplom fundamental bilik verir. Amma həmin bilik əmək bazarının dəyişən tələbləri ilə tamamlanmadıqda, məzunla işəgötürən arasında gözlənti fərqi yarana bilər.
Məhz buna görə “ömürboyu təhsil” anlayışı getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. İnsan universiteti bitirdikdən sonra təhsilinin başa çatdığını düşünmək əvəzinə, peşəsi dəyişdikcə və texnologiya yeniləndikcə yeni bacarıqlar əldə etməli olur.
Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf üzrə planında da müstəqil mütəxəssislərin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi, rəqəmsal səyyah vizası, innovativ maliyyələşmə, texnoparklar və yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması kimi istiqamətlərin nəzərdə tutulması əmək bazarının klassik “işçi–işəgötürən” modelindən daha çevik struktura doğru dəyişdiyini göstərir.
Nəticədə yaxın illərdə əmək bazarında maraqlı bir rəqabət yarana bilər: eyni diplomu olan iki namizəddən hansının daha çox dəyər yarada bildiyi əsas məsələyə çevriləcək.
Bu isə artıq təhsil seçimindən çox, insanın özünü əmək bazarında necə “yenilədiyi” məsələsidir.
Və bəlkə də gələcəyin ən vacib CV sətri universitetin adı yox, son bir ildə hansı yeni bacarığı qazandığın olacaq.
Ayşən Vəli