Bir vaxtlar məktəbdən çıxan uşağın ilk işi çantasını evə qoyub həyətə düşmək, dostları ilə futbol oynamaq, qaçmaq, velosiped sürmək və axşam düşənə qədər müxtəlif oyunlar qurmaq idi. İndi isə bir çox uşağın gündəlik həyatı tamam fərqli mənzərə yaradır. Məktəb, əlavə dərslər, kurslar, telefon, planşet və kompüter uşağın vaxtının böyük hissəsini tutur. Həyətdə oynamaq isə getdikcə daha az rast gəlinən mənzərəyə çevrilir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Əslində məsələ yalnız texnologiyanın uşaqların həyatına daxil olması ilə bağlı deyil. Şəhərlərin böyüməsi, avtomobillərin çoxalması, təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar, valideynlərin iş rejimi və uşaqların daha çox dərnək və kurslara yönləndirilməsi də onların sərbəst oyun imkanlarını dəyişib.
Uşağın həyətə düşüb saatlarla oynaması böyüklərə sadəcə əyləncə kimi görünə bilər. Halbuki oyun uşağın inkişafının mühüm hissəsidir. Uşaq digər uşaqlarla oynayarkən ünsiyyət qurur, qaydalar müəyyənləşdirir, növbə gözləməyi, razılaşmağı, mübahisə zamanı çıxış yolu tapmağı öyrənir. Bəzən uduzur, bəzən qalib gəlir, bəzən oyunda qaydaların dəyişdirilməsi ilə bağlı dostları ilə mübahisə edir. Bütün bunlar uşağın sosial dünyanı tanımasına kömək edən gündəlik təcrübələrdir.
Bu baxımdan uşağın bütün vaxtını böyüklərin müəyyən etdiyi fəaliyyətlərlə doldurmaq da ayrıca sual yaradır. İngilis dili, riyaziyyat, musiqi, idman, robototexnika və digər məşğələlər uşağın müəyyən bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər. Lakin uşağın gün ərzində sadəcə öz istəyinə uyğun oynadığı, nə edəcəyinə özü qərar verdiyi vaxt da lazımdır.
Çünki oyun həmişə konkret nəticə əldə etmək üçün qurulmur. Uşaq bəzən heç bir məqsəd olmadan daşları düzür, çubuqlardan ev düzəldir, dostları ilə yeni qayda icad edir və ya saatlarla eyni oyunu təkrarlayır. Böyüklər üçün mənasız görünən bu fəaliyyət uşağın təxəyyülünü, yaradıcılığını və müstəqil qərarvermə bacarığını inkişaf etdirə bilər.
Digər tərəfdən, müasir şəhər mühiti də uşaqların sərbəst oynamasını çətinləşdirən amillərdən biridir. Həyətlərin avtomobillərlə dolması, təhlükəsiz oyun sahələrinin azlığı və valideynlərin nəqliyyatla bağlı narahatlığı uşağın təkbaşına küçəyə çıxmasına mane olur. Əvvəllər uşağın yaşadığı binanın həyətində bir neçə saat keçirməsi adi hal idisə, indi bir çox valideyn uşağın yanında böyüyün olmasını istəyir.
Valideynlərin narahatlığını da anlamaq mümkündür. Uşağın küçədə nə ilə qarşılaşacağı, avtomobillərin hərəkəti, tanımadığı insanlarla ünsiyyət və digər təhlükələr valideynlərin daha ehtiyatlı davranmasına səbəb olur. Nəticədə uşaq daha çox evdə qalır və evdə ən əlçatan əyləncə vasitələrindən biri də ekran olur.
Beləliklə, problem yalnız “uşaqlar telefondan çox istifadə edir” deməklə izah edilə bilməz. Əgər uşağın təhlükəsiz oynaya biləcəyi məkan yoxdursa, valideyn işləyirsə, məktəbdən sonra kurslar varsa və uşaq evdə tək qalırsa, telefon və planşetin onun həyatında daha böyük yer tutması təəccüblü deyil.
Burada valideynin yanaşması da əhəmiyyətlidir. Uşağın hər addımına müdaxilə etmək, daim “ora getmə”, “bunu etmə”, “yıxılarsan”, “paltarın çirklənəcək” demək onun sərbəst oyun imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Əlbəttə, təhlükəli vəziyyətlərdə böyüyün müdaxiləsi vacibdir. Lakin təhlükəsiz şəraitdə uşağın müəyyən qədər sərbəst buraxılması onun öz qərarlarını verməsinə imkan yaradır.
Məsələnin başqa tərəfi isə uşağın fiziki aktivliyidir. Uşaq həyətdə qaçarkən, top oynayarkən, velosiped sürərkən və ya digər hərəkətli oyunlarda iştirak edərkən təbii şəkildə fiziki aktiv olur. Evdə ekran qarşısında uzun müddət oturmaq isə bu imkanları azalda bilər. Buna görə uşağın gündəlik rejimində hərəkət, yuxu, dərs, istirahət və ekran istifadəsi arasında balansın qorunması vacibdir.
Əslində valideynin qarşısında seçim “telefon, yoxsa həyət” şəklində qoyulmamalıdır. Uşağın rəqəmsal dünyadan istifadə etməsi də müasir həyatın bir hissəsidir. Əsas məsələ onun həyatında ekranın digər fəaliyyətləri tamamilə əvəz etməməsidir.
Uşağın gələcək üçün yalnız yaxşı qiymətlərə və çoxsaylı sertifikatlara deyil, həm də ünsiyyət qurmaq, öz qərarını vermək, problem həll etmək, fiziki aktiv olmaq və yaradıcı düşünmək bacarığına ehtiyacı var. Bu bacarıqların bir hissəsi isə məhz uşağın “boş vaxtı”nda formalaşır.
Ona görə də bəlkə də valideynlər özlərinə başqa bir sual verməlidirlər: “Uşağımın gününü nə qədər doldurmuşam?” yox, “Onun özünün uşaq ola biləcəyi qədər boş vaxtı qalıbmı?”
Bu sualın cavabı uşağın gündəlik həyatında texnologiyanın, kursların və sərbəst oyunun hansı yerdə olduğunu anlamağa kömək edə bilər.
Ayşən Vəli