.png)
"Sentyabrın 22-də keçirilən müşavirədə təqdim olunan 2027–2030-cu illər üzrə Dövlət Proqramının məntiqi ondan ibarətdir ki, mineral ehtiyatlar hasilat mərhələsində dayanmasın, onların ətrafında emal, metallurgiya, logistika, xidmət və yeni sənaye sahələrindən ibarət bütöv iqtisadi zəncir formalaşsın. Prezident İlham Əliyev də çıxışında əsas məqsədin daha çox xammal hasil etməkdən çox, xammalı ölkə daxilində emal etməklə daha yüksək əlavə dəyər yaratmaq olduğunu vurğulayıb". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov söyləyib.
Onun sözlərinə görə, regionların inkişafına təsiri haqda deyə bilərik ki, Filizçay, Dəmirli, Söyüdlü, Daşkəsən və Naxçıvandakı yataqların mərhələli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə daxil edilməsi ilk növbədə regionlarda sənaye fəaliyyətinin coğrafiyasını genişləndirə bilər: "Mədən müəssisəsi yalnız yatağın yerləşdiyi ərazidə hasilat aparan istehsal sahəsi kimi fəaliyyət göstərmir. Onun ətrafında nəqliyyat, enerji, su təminatı, texniki xidmət, tikinti, avadanlıq, laboratoriya, rabitə, logistika və digər çoxsaylı xidmətlərə tələbat yaranır. Bu isə yerli sahibkarlıq üçün yeni bazar formalaşdırır.
Mədən müəssisəsinə xidmət göstərən podratçı şirkətlər, nəqliyyat və logistika müəssisələri, texniki servis mərkəzləri, avadanlıq təchizatçıları və digər xidmət sahələri inkişaf etdikcə həmin rayonlarda iqtisadi fəallıq artır. Bu prosesin mühüm tərəfi məşğulluq imkanlarının genişlənməsidir. Məsələn, Dəmirli filiz emalı kompleksinin ilkin mərhələsində 980 daimi iş yeri yaradılıb və onların 260-ı keçmiş məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulub. Bu nümunə mədən layihəsinin birbaşa məşğulluqla yanaşı, azad edilmiş ərazilərə qayıdış və iqtisadi reinteqrasiya baxımından da necə mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir.
Sənaye zəncirinin genişlənməsi haqqında isə demək olar ki, burada əsas məsələ yataqların istismara verilməsindən əldə olunan filizin hansı formada iqtisadiyyata daxil olmasıdır. Əgər filiz yalnız ilkin xammal kimi satılarsa, onun yaratdığı əlavə dəyərin mühüm hissəsi ölkədən kənarda formalaşır. Dövlət Proqramında isə kəşfiyyatdan hasilata, zənginləşdirmədən emala, yarımfabrikat və hazır məhsul istehsalına qədər dəyər zəncirinin mümkün qədər ölkə daxilində qurulması qarşıya məqsəd qoyulub.
Məsələn, Daşkəsən layihəsində dəmir filizinin hasilatı ilə kifayətlənməyərək zənginləşdirmə, pelet istehsalı və isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı güclərinin yaradılması planlaşdırılır. Burada illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsal gücünün formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Bu yanaşma dəmir filizini sonrakı metallurgiya prosesləri üçün yerli sənaye xammalına çevirir və ölkədə daha dərin metallurgiya zəncirinin yaranmasına imkan verir.
Bu baxımdan Daşkəsən yalnız bir mədən layihəsi kimi deyil, ətrafında metallurgiya və əlaqəli sənaye sahələrinin inkişaf edə biləcəyi sənaye platforması kimi qiymətləndirilə bilər.
Filizçay xüsusilə böyük potensiala malik layihələrdən biridir. Dövlət Proqramının təqdimatında yatağın uzunmüddətli istismarı çərçivəsində mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. Layihənin tam gücü ilə istismara verilməsi 2031-ci ilin sonuna planlaşdırılır. Burada əsas imkan yalnız hasilatın artırılması ilə bağlı deyil. Mis, sink və qurğuşun kimi metalların müasir sənayedə geniş tətbiq sahələri var. Bu səbəbdən Filizçay ətrafında zənginləşdirmə və emal imkanlarının inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın əlvan metallurgiya bazasının genişlənməsinə, ixrac məhsullarının çeşidinin artmasına və yeni texnoloji istehsal sahələrinin yaranmasına zəmin yarada bilər.
Eyni zamanda, Balakən və ətraf rayonlarda nəqliyyat, enerji və digər infrastrukturun inkişafına əlavə stimul yarana bilər.
Söyüdlü və qızıl sənayesinin yeni mərhələsi başlayır. Söyüdlü yatağı üzrə ilk istehsalın 2028-ci ildə başlanması nəzərdə tutulur. Dövlət Proqramının təqdimatında yataq üzrə təxminən 1,03 milyon unsiya qızıl resursunun müəyyənləşdirildiyi bildirilir. Burada da iqtisadi effekt yalnız qızıl hasilatından formalaşan gəlirlərlə məhdudlaşmır. Mədən sənayesi üçün geoloji xidmətlər, laboratoriya fəaliyyəti, mühəndislik, avadanlıqların texniki xidməti, nəqliyyat və digər peşəkar xidmətlərə tələbat artır. Bu isə regionda yeni ixtisasların və peşələrin formalaşmasına şərait yarada bilər.
Naxçıvan üçün ayrıca iqtisadi imkanlar yaradılır.
Naxçıvandakı yataqların öyrənilməsi və istismara hazırlanması Muxtar Respublikanın sənaye potensialının genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Proqramında Naxçıvandakı perspektivli yataqlar üzrə geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bundan başqa, Naxçıvanda “Ortakənd” qızıl yatağı üzrə ilk istehsalın 2029-cu ildə başlanması planlaşdırılır. Bu proses Naxçıvanda yaradılan yeni sənaye infrastrukturu ilə əlaqələndirilə bilər. 310 hektar ərazini əhatə edən Naxçıvan Sənaye Parkında elektrik, qaz, su, nəqliyyat, rabitə və digər infrastrukturun yaradılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, mineral xammal bazasının genişlənməsi ilə sənaye infrastrukturu arasında qarşılıqlı tamamlayıcılıq yarana bilər.
Burada məşğulluq məsələsinə yalnız mədənlərdə yaradılacaq iş yerlərinin sayı kimi baxmaq düzgün olmaz. Əsas iqtisadi effekt birbaşa və dolayı məşğulluğun birlikdə artması ilə bağlıdır.
Birbaşa məşğulluğa geoloqlar, dağ-mədən mühəndisləri, metallurqlar, mexaniklər, elektrikçilər, laboratoriya əməkdaşları və digər mütəxəssislər daxildir. Dolayı məşğulluq isə tikinti, nəqliyyat, iaşə, təmir, avadanlıq təminatı, rabitə, logistika və digər xidmət sahələrində yaranır.
Daha mühüm məsələ isə insan kapitalının inkişafıdır. Yeni sənaye müəssisələri yüksək ixtisaslı kadrlara ehtiyac yaratdıqca regionlarda peşə hazırlığı və texniki təhsil üçün yeni imkanlar meydana çıxır. Bu da gənclərin regionlarda qalaraq müasir sənaye sahələrində işləməsinə şərait yarada bilər.
Yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi həm daxili, həm də xarici investisiya üçün yeni istiqamətlər formalaşdıra bilər. Prezidentin müşavirədə qeyd etdiyi kimi, 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya proqramı üzrə ümumi investisiya ehtiyacı 5,3 milyard manat qiymətləndirilir və bunun təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur.
Bu, dövlət və özəl sektorun birgə iştirak etdiyi yeni investisiya modelinin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir.
Eyni zamanda, emal səviyyəsinin yüksəlməsi ixracın strukturuna da təsir göstərə bilər. Xammalın ilkin formada ixracından daha yüksək əlavə dəyərli metal və metallurgiya məhsullarının ixracına keçid Azərbaycanın qeyri-neft ixracının çeşidini genişləndirə bilər. Dövlət Proqramında sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının 2030-cu ilədək 2,6 dəfə artırılması hədəfi də müəyyən edilib.
Ən mühüm nəticə ondan ibarətdir ki, bu yataqların mərhələli şəkildə istismara verilməsi Azərbaycanın regionlarında yeni iqtisadi ekosistemlərin yaranmasına imkan verə bilər. Burada mədən yatağı başlanğıc nöqtəsidir. Onun ardınca emal müəssisəsi, logistika, enerji infrastrukturu, xidmət sektoru, peşə hazırlığı, kiçik və orta sahibkarlıq, yeni sənaye müəssisələri və ixrac imkanları formalaşır.
Ona görə də Filizçay, Dəmirli, Söyüdlü, Daşkəsən və Naxçıvan yataqlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsini yalnız təbii ehtiyatlardan gəlir əldə etmək kimi qiymətləndirmək məhdud yanaşma olar. Daha geniş mənada bu layihələr xammal potensialının sənaye potensialına, sənaye potensialının isə regionların davamlı iqtisadi inkişafına çevrilməsi üçün imkan yaradır.
Burada xüsusilə vacib şərt layihələrin mərhələli, iqtisadi səmərəlilik prinsipləri əsasında və müasir ekoloji tələblər nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsidir. Belə yanaşma hasilatla ətraf mühitin mühafizəsi arasında tarazlığın qorunmasına, regionların təbii sərvətlərindən uzunmüddətli və məsuliyyətli istifadəyə imkan verər".